Biblioteka

Strona główna
ZOO Akademii

Traktat graniczny z 1807 r.

Epizod napoleoński w gdańskiej historii miał postać krótkotrwałego odłączenia Miasta wraz z okolicą od państwa pruskiego w latach 1807-1813, które stało się francuską kolonią pod szumną i obłudną nazwą „Wolne Miasto Gdańsk”. Pozostawiając skomplikowane okoliczności zaistnienia oraz ustalenia ostatecznych granic tzw. „Pierwszego Wolnego Miasta” systematycznemu ujęciu tych, którzy lubią systematyczne ujęcia. Tutaj przedstawimy jedynie tekst traktatu granicznego pomiędzy rzeczonym Wolnym Miastem, a Królestwem Prus. Traktat ten, jak to w nim samym przypomniano, stanowił rozwinięcie postanowień ukladu pokojowego zawartego przez cesarza Francuzów z królem Prus w Tylży 9 lipca 1807 r. Jego postanowienia względem Gdańska brzmiały następująco:
Art. 14. Jego Wysokość Król Prus zrzeka się takoż na zawsze posiadania miasta Gdańska.
Art. 19. Miasto Gdańsk, wraz z terytorium w promieniu dwóch mil, zostanie na powrót w swojej niezawisłości ustanowione, i pod ochroną J.Wys. Króla Prus i J.Wys. Króla Saksonii rządzić się będzie według praw, jakie miało kiedy przestało się samodzielnie rządzić.
Art. 20. Ani J.Wysokość Król Prus, ani J.Wysokość Król Saksonii, ani miasto Gdańsk nie mogą przez jakiekolwiek zakazy wstrzymywać żeglugi na Wiśle, ani utrudniać jej przez wprowadzenie cła, prawa, czy opłaty z jakiegokolwiek tytułu.
Kilka uwag dotyczących tłumaczenia.
Tłumaczenie oparliśmy na niemieckim tekście traktatu opublikowanym w nrze 12 z 1950 r. czasopisma Unser Danzig. Dokonując tłumaczenia postanowiliśmy zastąpić oryginalne nazwy miejscowe występujące w dokumencie nazwami polskimi i to w ich współczesnym brzmieniu. To rozwiązanie ma na celu umożliwienie czytelnikowi wyobrażenia sobie przebiegu granic pierwszego Wolnego Miasta w znanej mu przestrzeni. Oryginalne nazwy w brzmieniu z epoki można przeczytać w tekście niemieckim w lewej kolumnie i porównać je ze współczesnymi.
Der Gränztractat vom 6. December 1807 Traktat graniczny z 6 grudnia 1807 r.
Der Herr Graf von Dohna, Kammerpräsident in Marienwerder, General Commissarius in Westpreußen, versehen mit der Vollmacht Sr. Majestät des Königs von Preußen. Die Herren Johann Labes, Senator; Carl Friedrich Jeschke, Schöppe und Mitglied des Justizcollegiums; Johann Carl Gnuschke, Mitglied der dritten Ordnung der Regierung, versehen mit der Vollmacht des Senats und der Bürgermeister der freyen Stadt Danzig - unter der Vermittlung Sr. Excellenz, des Herrn Reichsmarschalls Soult, General Oberst der Kaiserlichen Garde, Großkreutz der Ehrenlegion, Großkreutz des Königl. Bayerschen St. Hubertus-Ordens, zu dieser Absicht gehörig autorisiert durch Sr. Majestät den Kaiser und König Napoleon, Protector des Rheinbundes. - Da dieselben zur Ausführung des 19ten Artikels des Traktats von Tilsit zwischen Sr. Majestät dem Kaiser und König Napoleon, Protector des Rheinbundes, und Sr. Majestät dem König von Preußen vom 5. July 1807, die Gränzen des Territoriums der freyen Stadt Danzig zu bestimmen hatten, so sind sie übereingekommen: Pan Hrabia von Dohna, Prezydent Kamery w Kwidzynie, Główny Commissarius w Prusach Zachodnich, zaopatrzony w pełnomocnictwo Jego Wysokości Króla Prus. Panowie Johann Labes, Senator; Carl Friedrich Jeschke, Ławnik i Członek Kolegium Sprawiedliwości; Johann Carl Gnuschke, Członek Trzeciego Ordynku Rządu, zaopatrzeni w pełnomocnictwa Senatu i Burmistrz Wolnego Miasta Gdańska - za pośrednictwem Jego Ekscelencji Pana Marszałka Cesarstwa Soulta, Generała-Pułkownika Gwardii Cesarskiej, [Kawalera] Wielkiego Krzyża Legii Honorowej, Wielkiego Krzyża Królewskiego Bawarskiego Orderu Św. Huberta, do tego zamiaru stosownie upoważnionego przez Jego Wysokość Cesarza i Króla Napoleona, Protektora Związku Reńskiego. Ci dla wypełnienia 19-tego Artykułu traktatu tylżyckiego między Jego Wysokością Cesarzem i Królem Napoleonem, Protektorem Związku Reńskiego i Jego Wysokością Królem Prus z 5 lipca 1807 r., granice terytorium wolnego Miasta Gdańska ustanowić mieli, i tak postanowili:
Artikel 1.
Die Besitzungen der freyen Stadt Danzig werden durch die Demarcationslinie eingegränzt werden, welche die Artikel 2, 3, 4, 5, der gegenwärtigen Convention bestimmen.
Artykuł 1.
Posiadłości Wolnego Miasta Gdańska będą rozgraniczone linią demarkacyjną, którą określają Artykuły 2, 3, 4, 5 niniejszej Konwencji.
Artikel 2.
Die Linie wird sich ziehen von den Ufern der Ostsee bey der Mündung des Gletkauwassers im Nordosten von Danzig, von dort bis Conradshammer, Oliva-Baum, Strauchmühl, um den Flecken und die Umgebungen von Oliva einzuschließen, ferner über Schefferey, Ramnau am Trzellnicni. ward diesem Bache folgen bis zur Radaune, längst diesem Flusse bis Praust, wo sie über denselben geht auf Ziplau zu an der Kladau, von hier zieht sie sich bis an die Mündung der Belau, von hier geht sie hinauf bis an den Güttländer Hauptwall, dann die Mottlau bis über Czattkau, wo sie an die Weichsel stößt. Nun wird die Linie den Thalweg der Weichsel nehmen bis an die Spitze vom Danziger Haupt, den Thalweg des Arms der Weichsel, Elbingsche Weichsel genannt, bis zum Ausfluß dieses Arms in das frische Haf; nun wird sie hinauf steigen an den Ufern der verschiedenen Kampen, und dem Ufer der Nehrung bis über Polsk, wo die Linie quer durch die Nehrung gehen wird, an dem Ufer der Ostsee sich fortziehen, und sich durch das Fahrwasser bey Gletkauwasser endigen, von wo sie ausging. Allgemein genommen wird alles, was in dieser Linie eingeschlossen ist, ohne Ausnahme, wie die Oerter selbst, die in diesem Artikel genannt sind mit den zu ihnen gehörigen Länderreyen zu vollem Eigenthum und Souverainität der freyen Stadt Danzig bleiben.
Artykuł 2.
Linia ta będzie przebiegać od brzegu Morza Bałtyckiego przy ujściu Potoku Oliwskiego na północny zachód od Gdańska, stąd do Żabianki, rogatek Oliwy, Leśnego Młyna, obejmując miejscowość i okolicę Oliwy, dalej przez Owczarnię, Rębiechowo nad Strzelenką i wzdłuż tego strumienia aż do Raduni, wzdłuż tej rzeki do Pruszcza, i dalej wzdłuż niej do Cieplewa nad Kłodawą, stąd przebiega do ujścia Bielawy, stąd biegnie w górę aż do głównego wału w Koźlinach, potem Motławą przez Czatkowy, gdzie dobiega do Wisły. Następnie Doliną Wisły aż do cypla Gdańskiej Głowy, doliną tego ramienia Wisły, która nazywa się Wisłą Elbląską, aż do ujścia tego ramienia do Zalewu Wiślanego; dalej wspina się na przybrzeżne kępy na brzegu Mierzei Wiślanej aż do Piasków, gdzie przekracza Mierzeję i pobiegnie brzegiem Bałtyku za torem wodnym kończy się przy Potoku Oliwskim, tam gdzie się zaczęła. Wszystko w ogólności co ta linia w sobie zawiera bez wyjątków, jak miejscowości same które w tym artykule są wymienione z przynależnymi majątkami będą pełną i suwerenną własnością Miasta Gdańska.
Artikel 3.
Die freye Stadt Danzig wird gehalten seyn, auf ihre Unkosten die Montauerspitze an dem äußersten Ende der Insel Nogat, welche dazu dient, das Wasser der Weichsel zu theilen und zu leiten in die Arme Weichsel und Nogat genannt, zu unterhalten. Diese Zugestehung hat zur Absicht, in den Weichselarm den größten Teil des Weichselflusses zu leiten, und den kleinsten Theil des Wassers in den Nogatarm zu lassen, doch unter der Bedingung, daß bey den Bauten selbst die Arbeiten der Einwohner der Insel Nogat, Falkenau und andrer Preußischer Besitzungen in der Nähe nicht nachtheilig fallen. Sollten hierüber gegründete Klagen entstehen, so werden von beiden Seiten Commissarien ernannt werden, um gemeinschaftlich die Arbeiten so einzurichten, daß kein Schade geschehe, und die Leitung der Wasser doch bewerkstelligt werde.
Artykuł 3.
Wolne Miasto Gdańsk zobowiązane będzie na własny koszt utrzymywać Cypel Mątowski na samym krańcu wyspy Nogat, który temu służy, aby wody Wisły rozdzielić i skierować w ramiona zwane Wisła i Nogat. Zamiarem tego postanowienia jest skierowanie w ramię Wisły większej części wody i mniejszej części do Nogatu, jednakże pod warunkiem, że przy samych budowach i pracach mieszkańcy wysp Nogat, Walichnowy i innych pruskich posiadłości w pobliżu, nie poniosą uszczerbku. Gdyby powstały uzasadnione skargi obie strony ustanowią komisarzy, aby wspólnie te prace tak poprowadzić, by żadna szkoda nie powstała, a zmiana kierunku nurtu mimo to się odbyła.
Artikel 4.
Die Stadt Danzig wird gleichfalls gehalten seyn, auf ihre Unkosten einen Leuchtthurm an der Spitze von Heia aufrichten und unterhalten zur lassen; gleichfalls wird sie den Leuchtthurm zu Ruchshove unterhalten. Deswegen soll die ganze Halbinsel Hela bis in die Tiefe des Putziger Busens der freyen Stadt Danzig zu vollem Eigenthum und Souverainität gehören; aber die Dörfer Großendorf, Potschernin, Chlapau und Czettkau, die zwischen dem Pharus von Ruchshove und dem Anfange der Halbinsel liegen, werden Sr. Majestät dem Könige von Preußen gehören.
Artykuł 4.
Miasto Gdańsk będzie również zobowiązane na własny koszt wystawić latarnię morską na Cyplu Helskim i ją utrzymywać; podobnie będzie utrzymywało latarnię morską w Rozewiu. Dlatego też cały półwysep Helski aż do Głębi Puckiej ma być suwerenną własnością Wolnego Miasta Gdańska; ale wsie Władysławowo, Poczernino, Chłapowo i Cetniewo, leżące między latarnią w Rozewiu i początkiem półwyspu będą należały do Jego Wysokości Króla Prus.
Artikel 5.
Obgleich in dem 2ten Artikel gesagt ist, daß die Demarcationslinie, wenn sie von Polsk die Nehrung durchschnitten, den Küsten der Ostsee bis zu Gletkauwasser folgen soll, so wird doch dabey verstanden, daß auf dieser Seite die Stadt Danzig keine Gränze noch Beschränkung haben kann, sondern daß sie im Gegentheil alle Rechte der uneingeschränktesten Souverainität und Besitzung haben soll, wie sie alle Staaten an ihren Küsten besitzen.
Artykuł 5.
Pomimo iż w Artykule 2-gim powiedziane jest, że linia demarkacyjna, przekroczywszy w Piaskach Mierzeję Wiślaną, ma przebiegać brzegiem Morza Bałtyckiego do Potoku Oliwskiego, należy to tak rozumieć, że z tej strony Miasto Gdańsk żadnej granicy ani ograniczenia mieć nie ma, raczej, że wręcz przeciwnie - ma posiadać wszelkie prawa nieograniczonej suwerenności i własności, jak wszystkie państwa które posiadają brzeg morski.
Artikel 6.
Die Kauffahrteyschiffe, wie ihre Größe und Ladung auch sey, mögen sie Danziger Kaufleuten oder fremden gehören, können, wenn sie für Danzig bestimmt sind, frey in dem Pützigerwinkel liegen, und dort lossen ohne die geringste Verhinderung, noch irgend einer Abgabe unterworfen seyn, selbst in dem Fall eines Schifbruchs. Im Gegentheil werden die Schiffe, denen ein solches Unglück begegnet, unter dem Schutze des Völkerrechts sich befinden, und ihre Schiffscapitains oder ihre Beauftragten werden das Recht haben, alles zu bergen, und für die Erhaltung aller geborgnen Gegenstände zu sorgen.
Artykuł 6.
Statki handlowe, obojętnie jakiej wielkości by były i jaki ładunek wiozły, obojętnie czy do gdańskich czy do obcych kupców należące, mogą, jeśli do Gdańska się kierują, w Zatoce Puckiej kotwiczyć, i tam być rozładowywane bez najmniejszej przeszkody, i jakiejkolwiek opłaty, nawet w wypadku katastrofy. Przeciwnie statki, którym się takie nieszczęście przydarzy mają znajdować się pod ochroną prawa narodów, a ich kapitanowie, albo przez nich upoważnione osoby, mają mieć prawo wydobycia i zabezpieczenia wszelkich wydobytych przedmiotów.
Artikel 7.
Die Bewohner der Kampen, werden wie die der Nehringschen Halbinsel freye Fischerey treiben können, und das Rohr im frischen Haf schneiden, ohne daß ihnen ein Hinderniß in den Weg gelegt wird, oder sie deshalb einer Abgabe unterworfen werden; aber sie werden sich weder zum Fischen noch zum Rohrschneiden weiter ausbreiten können, wie sie konnten, als sie noch in beyder Rücksicht davon nur Pächter waren.
Artykuł 7.
Mieszkańcy kęp będą, podobnie jak mieszkańcy Mierzei Wiślanej, będą mieli prawo swobodnego połowu i prawo zbierania trzciny, bez jakichkolwiek przeszkód i żadna dań nie ma być od nich żądana, pod warunkiem, że nie będą ani rybołówstwa ani cięcia trzciny uprawiali w większym stopniu, niż wolno im to było robić, gdy obu praw dzierżawcami byli.
Artikel 8.
Die Inseln in der Weichsel da, wo die Demarcationslinie über dieselbe weggeht, werden bleibend abhängen von den Städten oder Dörfern am Ufer, zu welchen sie jetzt gehören, und werden daher zu allem Eigenthume. mit aller Souverainität dem einen oder dem andern Staate gehören, nach dem Rechte, den einer oder der andre gegenwärtig darauf hat. Aber man ist darin übereingekommen, daß wenn in der Folge sich neue Inseln in den verschiedenen Armen der Weichsel durch Anschwemmung bilden sollten, diese zu allem Eigenthume und Souverainität Sr. Majestät dem Könige von Preußen oder der freyen Stadt Danzig gehören sollten, je nachdem sie näher dem einen oder dem andern Staate liegen würden, indem der Thalweg immer die Grenze bleiben soll.
Artykuł 8.
Wyspy na Wiśle, przez które przebiega linia demarkacyjna pozostaną na stałe zależne od miast i wsi na brzegu, do których i teraz należą, a zatem będą pełną i suwerenną własnością jednego lub drugiego państwa, według prawa które jedno albo drugie państwo obecnie względem nich posiada. Uzgodniono jednak również, że w przypadku powstania nowych wysp naniesionych przez Wisłę, mają one być suwerenną własnością Króla Prus albo Wolnego Miasta Gdańska, w zależności od odległości od terytorium państwa, do którego należeć będą, z zastrzeżeniem, że nurt Wisły zawsze pozostanie granicą.
Artikel 9.
Es sollen auf gemeinschaftliche Unkosten Gränzpfähle mit den Wappen Sr. Majestät des Kaisers und Königs Napoleon, Sr. Majestät des Königs von Preußen, und Sr. Majestät des Königs von Sachsen mit der Inschrift: Territorium der freyen Stadt Danzig, an solchen Orten, die man dazu für schicklich halten wird, aufgerichtet werden, welches durch Commissarien von beyden Seiten bewerkstelligt werden soll.
Artykuł 9.
Wspólnym kosztem mają być w sposobnych ku temu miejscach wystawione słupy graniczne z herbem Jego Wysokości Cesarza i Króla Napoleona, Jego Wysokości Króla Prus, Jego Wysokości Króla Saksonii i z napisem 'Terytorium Wolnego Miasta Gdańska', co uczynione ma być przez komisarzy obydwu stron.
Artikel 10.
Der Magistrat der freyen Stadt Danzig wird die Preußischen Beamten in den verschiedensten Theilen der Administration, die sich in der Stadt in ihren Aemtern zur Zeit des Tilsiter Tractats befanden, eben so behandeln, wie Se. Majestät der König von Preußen die Danziger Beamten behandelte, als im Jahr 1793 Se. Majestät Besitz von der Stadt nahm, indem sie entweder in ihren Aemtern bleiben, oder eine Pension erhalten.
Artykuł 10.
Magistrat Wolnego Miasta Gdańska potraktuje pruskich urzędników w poszczególnych częściach administracji, którzy swe urzędy w Mieście sprawowali w chwili zawarcia traktatu tylżyckiego, tak samo, jak Jego Wysokość Król Prus gdańskich urzędników potraktował, kiedy w roku 1793 Miasto objął w posiadanie, czyli bądź pozostawi ich na ich urzędach, bądź przeniesie ich w stan spoczynku.
Dreyfach ausgefertigt zu Elbing, den 6. December 1807. W trzech egzemplarzach sporządzono w Elblągu, 6 grudnia 1807 roku.
Der Graf von Dohna. Johann Labes. Carl Friedrich Jeschke. Johann Carl Gnuschke. Hrabia von Dohna. Johann Labes. Carl Friedrich Jeschke. Johann Carl Gnuschke.
Der Marschall Soult. Marszałek Soult.
Opisane w traktacie granice uformowały na niespełna sześć lat twór o nominalnej samodzielności politycznej, w rzeczywistości jednak pozostający pod pełną kontrolą okupanta, w osobie naznaczonego na to stanowisko przez francuskiego cesarza generala Jeana Rappa. Kształt owej francuskiej kolonii ukazano na poniższej mapce:
wmg1807.jpg
Wolne Miasto Gdańsk w latach 1807-1813

Terytorium gdańskie, wyodrębnione na mocy traktatu w Tylży miało powierzchnię 33 kwadratowych mil francuskich, czyli bez mała 500 km kw. na których w momencie podpisywania traktatu granicznego zamieszkiwało ok. 80 tysięcy ludności.
Rzekoma wolność Wolnego Miasta trwała równie krótko jak dalsze sukcesy i panowanie francuskie w tej części Europy. Błyskotliwa wyprawa Korsykanina na Rosję przesądziła również o dalszym losie francuskiej kolonii. Kilka lat rządów namiestnika cesarza Francuzów spowodowało jednak, że większość Gdańszczan z ulgą przyjęła powrót pruskiej niewoli po zdobyciu Miasta przez Rosjan w roku 1813. Ale to już inna historia.


Opracowanie i tłumaczenie: prof.wirt. Grün i prof.wirt. Stary Szkot

Tłumaczenie fragmentu Traktatu w Tylży na podst. Gesetz-Sammlung für die Königlich-Preußischen Staaten; (ab 1907:) Gesetz-Sammlung für Preußen; (ab 1911:) Gesetzsammlung für Preußen | 1806-1810, ss. 153-164[/i]

Mapka: opracowanie własne na podst. mapki w artykule w Unser Danzig nr 12/1950

7 maja 2007
© by Akademia Rzygaczy Members