M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Dom Wiadrowników

DomWiadrownikow01.jpg
Dawny Gdańsk nazywano czasem Wenecją Północy. Z pewnością było to określenie mocno na wyrost, ale też trzeba pamiętać, że przed 1945 r. nie brakowało w Mieście zwodzonych mostów, przewoźników wożących pasażerów łódkami i uroczych zakątków położonych malowniczo nad samą wodą. I to nie tylko nad Motławą, ale też nad innymi wodami - zwłaszcza nad przecinającym Stare Miasto kanałem Raduni.
Większość tych miejsc po 1945 r. zniknęła lub bezpowrotnie straciła swój urok. Do najbardziej dotkliwych ubytków zaliczam zniknięcie tak zwanego Eimermacherhof - po polsku nazwa ta bywa tłumaczona jako "Wiadrownia"; spotykane czasem spolszczenie "Dwór wiadrowników" uważam za nieuzasadnione, niemieckie "Hof" oznacza przecież także zagrodę czy zwykłe chłopskie obejście. Cech wiadrowników użytkował ten teren od 1540 roku, ale najbardziej charakterystyczny obiekt - który nazywam tutaj "Domem Wiadrowników" - powstał bez mała 200 lat później.
DomWiadrownikow02.jpg
Lokalizacja Domu Wiadrowników na planie z ok. 1890 r. - przed likwidacją fortyfikacji bastionowych.

Wiadrownicy (Eimermachere) to rzemieślnicy, którzy wyrabiali drewniane wiadra, cebry, konwie i inne tego rodzaju drewniane naczynia. Początkowo zaliczano ich do bednarzy, jako osobna specjalizacja wyodrębnili się w początkach XVI wieku. Formalne zatwierdzenie odrębności i samodzielności wiadrowników nastąpiło 1 sierpnia 1560 r., kiedy to Rada nadała im statut i organizację cechową, jednak już 20 lat wcześniej otrzymali oni na swój użytek specjalny plac położony, jak wówczas mówiono, "za Starym Zamkiem". W tym czasie była to wyschnięta kępa, właściwie jeszcze wyspa. Nieco później, w połowie XVII wieku, konfiguracja terenu zmieniła się, powstał bowiem północny odcinek fortyfikacji bastionowych Gdańska z bastionami Ryś i Grad, a jednocześnie ustalono nowy bieg końcowego odcinka kanału Raduni, który od tego czasu oddzielał "Wiadrownię" od Zamczyska. Odcięty wówczas i stopniowo likwidowany fragment dawnej fosy biegnący w przybliżeniu wzdłuż późniejszej ulicy Brabank nosił nazwę Eimermachergraben.
DomWiadrownikow03.jpg
Jeszcze w XVII wieku na terenie "Wiadrowni" stały tylko pojedyncze skromne domki. Wiadrownicy, nawet mistrzowie cechowi, byli ludźmi raczej ubogimi i nie stać ich było na wystawne kamienice. Było ich zresztą niewielu, spisy z poszczególnych lat wymieniają stale nie więcej niż kilkunastu rzemieślników tej branży. W pierwszej połowie XVIII wieku cech wiadrowników zdobył się na dużą inwestycję: budowę szeregowego, piętrowego domu mieszkalnego. Tego rodzaju domy dla niezamożnej ludności istniały głównie w uboższych dzielnicach Gdańska - na Starym Mieście i na Przedmieściu. Mieściły po kilka - kilkanaście skromnych mieszkań, z których każde posiadało osobne wejście. W starszym, siedemnastowiecznym wariancie do mieszkań na piętrze wchodziło się ze specjalnej galeryjki, wariant młodszy - którego najwspanialszym przykładem był Dom Wiadrowników - posiadał wewnętrzne klatki schodowe dla każdego z mieszkań górnej kondygnacji.
DomWiadrownikow04.jpg
Drzwi dzielone na połowy dawały dodatkowe oświetlenie pomieszczeń i pozwalały zaglądać do wnętrza. Emaliowane blaszane wiadro to już symbol nowych czasów.

Budowę Domu Wiadrowników rozpoczęto w niezbyt szczęśliwym momencie, bo w 1733 r. W następnym roku została ona przerwana z powodu oblężenia, a potem ciężkiej sytuacji Gdańska po kapitulacji w 1734 r. Ostatecznie dom udało się ukończyć w 1739 r. Ciekawe, że w tym samym roku powstał też leżący nieopodal, ale na drugim brzegu Kanału Raduni dom przy ulicy Karpiej, późniejsza siedziba Szkoły Nawigacyjnej. Może to być przesłanka, że w tym czasie rozpoczęło się intensywniejsze zagospodarowywanie tych okolic - ich atrakcyjność wzrosła, gdy okazało się, że leżą one poza zasięgiem ostrzału artylerii ze wzgórz otaczających Gdańsk od zachodu.
DomWiadrownikow05.jpg
Fasada i rzut przyziemia Domu Wiadrowników, rys. Adolf Bernt. Z pracy Felixa Gentzena "Die Kanzelhäuser und ähnliche Miethäuser Alt-Danzigs", Danzig 1909.

Dom Wiadrowników mieścił w sumie 24 mieszkania (po 12 na każdej kondygnacji), z tego 22 miało wejścia od strony Kanału Raduni, a 2 od uliczki Schmiedgang. Mimo prostej formy architektonicznej, otrzymał godny uwagi wystrój zewnętrzny. Szkieletowa konstrukcja budynku dawała interesujący efekt w postaci gry ciemniejszych elementów drewnianych i jaśniejszych pól szachulcowej ściany. Ważnym elementem dekoracyjnym były drewniane portale z ozdobnie rzeźbionymi nadprożami. Ciekawie zakomponowano rozmieszczenie otworów drzwiowych na fasadzie: zostały one zgrupowane po cztery, przy czym w każdej czwórce dwoje skrajnych drzwi znajdowało się na poziomie ulicy i prowadziło do mieszkań na parterze, a dwoje drzwi środkowych, umieszczonych nieco wyżej i zaakcentowanych kilkoma drewnianymi schodkami przed wejściem, należało do mieszkań górnej kondygnacji.
DomWiadrownikow06.jpg DomWiadrownikow07.jpg
Dom Wiadrowników przetrwał XIX i początek XX wieku w dobrej kondycji. Doceniano jego swoiste piękno i malownicze położenie, o czym świadczy spora liczba zachowanych zdjęć, w tym także pocztówki. Mimo niskiego komfortu mieszkań był prawdopodobnie nieprzerwanie zamieszkiwany przez cały okres swojego istnienia. Księga adresowa z roku 1937/38 pod adresem "Eimermacherhof 2" wymienia nazwiska 39 osób - najemców lokali, przy czym trzeba pamiętać, że co najmniej część z nich to głowy rodzin, a więc faktyczna liczba mieszkańców Domu Wiadrowników wynosiła zapewne kilkadziesiąt, może nawet około 100 osób. Kres istnieniu tego ciekawego zabytku przyniósł dopiero tragiczny rok 1945.
DomWiadrownikow08.jpg


Opracował: prof. wirt. Pumeks

5 maja 2006

Źródła ilustracji:
1: Fragment pocztówki ze strony Castles of Poland
2: Fragment planu Gdańska z archiwum Akademii Rzygaczy.
3, 5: Bildindex der Kunst und Architektur.
4: Kwartalnik "Był sobie Gdańsk", nr 6, wrzesień 1998.
6-8: reprodukcje starych pocztówek z archiwum Akademii Rzygaczy.


© Marcin Stąporek 2006
© by Akademia Rzygaczy Members