Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii
conventzport.jpg

Hugo Conwentz

1855–1922

Hugo Wilhelm Conwentz urodził się 20 stycznia 1855 r. w miejscowości Święty Wojciech koło Gdańska, w rodzinie kupców mennonickich. Był jednym z siedmiorga rodzeństwa – najstarszym z trzech synów Alberta Wilhelma Conwentza i Augusty Dyck. Kiedy Hugo miał kilkanaście lat, cała rodzina przeniosła się do Gdańska, gdzie zamieszkała przy Frauengasse 28, tuż przy Kościele Mariackim. Pobieranie nauk rozpoczął od Szkoły Realnej św. Jana w Gdańsku, w której już rozwijał swoje zainteresowania przyrodnicze pod wpływem profesora Baila. W następnych latach młody Conwentz studiował we Wrocławiu, następnie w Getyndze i ponownie we Wrocławiu, gdzie ukończył studia botaniczne. Od 1876 r. pracował w ogrodzie botanicznym we Wrocławiu. W tym samym roku doktoryzował się na podstawie pracy Die versteinerten Hölzer aus dem norddeutschen Diluvium, napisanej pod kierunkiem profesora Göpperta. Musiał bardzo szybko stać się znanym specjalistą w dziedzinie botaniki i paleobotaniki, skoro już w 1879 r., w wieku zaledwie 24 lat - z opinią wybitnego paleobotanika - został mianowany dyrektorem świeżo utworzonego w Gdańsku Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej. Młody dyrektor z wielką energią przystąpił do pracy, czego efektem było przygotowanie już we wrześniu 1880 r. wystawy przyrodniczej w Zielonej Bramie, której otwarcie zainaugurowało działalność muzeum. W 1887 r. w górnych pomieszczeniach Zielonej Bramy udostępniono wystawy archeologiczne stanowisk zbadanych na terenie Prowincji. W 1888 r. Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej nadano status instytucji zarządzającej muzealnictwem, inwentaryzacją zabytków sztuki i architektury oraz stowarzyszeniami naukowymi w Prowincji.
Działalność Conwentza przebiegała wielotorowo:
- prowadził prace naukowe z dziedziny geografii, geologii oraz archeologii,
- opracował, a następnie wprowadził w życie zasady nowoczesnego muzealnictwa wraz z szeroko pojętą działalnością edukacyjną,
- intensywnie działał na rzecz ratowania i zachowania dla przyszłych pokoleń cennych reliktów przyrodniczych,
- jako administrator zarządzający wszelkimi działaniami w dziedzinie przyrodoznawstwa, archeologii i ochrony przyrody, zrzeszył wszystkie dotychczas samorządne towarzystwa starożytnicze, działające w większych miastach Prowincji (Grudziądzu, Kwidzynie, Elblągu i Malborku) wraz z tzw. Sekcją Antropologiczną, tworząc na ich bazie sieć współpracowników terenowych do inwentaryzacji i ochrony zabytków.
Badania przyrodnicze H. Conwentza dotyczyły głównie botaniki i paleobotaniki, jak również geologii i ochrony przyrody. Wyniki badań publikował w licznych artykułach i książkach – np. Flora des Bernsteins (1886) oraz Monographie der Bernsteinbäume (1890). Inne jego książki dotyczyły np. cisów (1892) i innych rzadkich drzewostanów Prus Zachodnich (1895) oraz zagadnień krajoznawczych i ochrony przyrody. Od 1907 r. wydawał również periodyki: Beiträge zur Denkmalpflege i Naturdenkmäler. Ogółem był autorem ponad 300 publikacji, w tym 11 książek, głównie dotyczących nauk przyrodniczych, archeologii i muzealnictwa. Formalnym wyrazem uznania dorobku dra Conwentza był tytuł profesora, przyznany mu już w 35 roku życia za prace w dziedzinie paleobotaniki i florystyki. Jego pionierskie badania szczątków roślinnych zawartych w bursztynie bałtyckim doprowadziły do stwierdzenia, że występuje w nim aż pięć różnych gatunków sosen, którym nadał dobrze znaną do dzisiaj wspólną nazwę Pinus Succinifera – sosna żywicodajna. Zgromadził również zbiory bursztynów, które wraz ze zbiorami O. Helma, A. Mengego i P. Dahmsa, weszły w skład kolekcji, która stała się najbardziej znaczącą obok kolekcji bursztynów Instytutu Geologiczno – Paleontologicznego Uniwersytetu w Królewcu. Część zbiorów została uratowana od zniszczeń w końcu II wojny światowej i obecnie znajduje się w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku. Od 1997 r. wchodzi ona w skład stałej wystawy „Z bursztynem przez tysiąclecia”.
wprlmus.jpg
Bursztyny z inkluzjami roślinnymi - litografia z dzieła Conwentza Die Angiospermen des Bernsteins z 1886 r.

Równolegle z badaniami przyrodniczymi prowadził intensywne prace archeologiczne. Łącznie zbadał około 80 stanowisk archeologicznych, najczęściej cmentarzysk kultury pomorskiej. Głównie były to wykopaliska o charakterze ratowniczym, jak np. badania w Świeciu, do których doszło po odkryciu w 1882 r. grobu skrzynkowego, czy wykopaliska w Zblewie, gdzie odkrył 26 grobów skrzynkowych, bogato wyposażonych w popielnice twarzowe, zausznice, szpile brązowe oraz zapinki typu Certosa. Wspólnie z Paulem Kummem (późniejszym swoim następcą na stanowisku dyrektora muzeum) zbadał również cmentarzyska w Lubichowie koło Starogardu Gdańskiego oraz cmentarz kurhanowy w Obozinie w powiecie Kościerzyna. W 1899 r. zbadał zniszczoną przez wydobycie piasku osadę ze starszego okresu przedrzymskiego w Krasnołęce koło Malborka, gdzie wcześniej odkryto skarb ozdób z brązu.
Najważniejszymi pracami archeologicznymi H. Conwentza, które przyniosły mu rozgłos, były badania stanowisk położonych na wschód od dolnej Wisły:
- w Lubieszewie koło Malborka – cmentarzysko kultury wielbarskiej,
- w Łowizowie koło Kisilic – wczesnośredniowieczny pomost drewniamy i grodzisko,
- w Bągarcie koło Dzierzgonia – relikty dwóch dróg ziemno-drewnianych zbudowanych w starożytności przez dolinę rzeki Dzierzgoń.
Wykopaliska w Bągarcie wydatował na pochodzące z okresu od IV wieku p.n.e. do pierwszych wieków n.e., uznając, że były one częścią szlaku bursztynowego. Uważał też, że leżące w pobliżu grodzisko w Świętym Gaju broniło przejścia przez rzekę w czasie funkcjonowania tych dróg.
Oprócz ratowniczych prac wykopaliskowych profesor Conwentz prowadził badania powierzchniowe, w oparciu o frekwencję fragmentów naczyń ceramicznych znajdowanych na powierzchni terenu. W ten sposób zlokalizował w 1897 r. relikty osady ze starszego okresu przedrzymskiego w Sztumie i w Wietrzysku, jak również wiele reliktów nieznanych wcześniej wczesnośredniowiecznych grodzisk. Znaczna część tych obiektów nie była zarejestrowana w istniejących opracowaniach, wobec czego Conwentz zaczął przygotowywać nowy katalog grodzisk Prus Zachodnich.
Jako dyrektor Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej intensywnie działał na rzecz ratowania zagrożonych zniszczeniem stanowisk archeologicznych. Przykładem może być tu grodzisko w Sopocie, którego teren wraz z otoczeniem postanowiono w 1906 r. sprzedać pod zabudowę mieszkalną. Interwencja dyr. Conwentza doprowadziła do odwołania tej transakcji, dzięki czemu grodzisko zachowało się do dziś, jako jeden z nielicznych żywych rezerwatów archeologicznych w Polsce. Dzięki jego inicjatywie doszło również w 1901 r. do inwentaryzacji cmentarzysk kurhanowych w powiecie Kartuzy, dzięki czemu uratowano m. in. cmentarzyska w Borzestowie, Mściszewie i w Nowym Barkoczynie.
Po objęciu dyrekcji Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej jako muzealnik, ale również przyrodnik i archeolog przystąpił do przeglądu i inwentaryzacji zbiorów, co uzmysłowiło mu, że są one w zbyt małym stopniu reprezentatywne dla Prus Zachodnich, a muzeum posiada znaczną ilość obiektów pochodzących z innych terenów. Wówczas zdecydował o rozbudowie muzeum, jako placówki o profilu przyrodniczym, archeologicznym i etnograficznym, gromadzącej głównie zabytki z Prus Zachodnich. Mając do dyspozycji ograniczone środki finansowe postanowił pozyskiwać eksponaty głównie w trakcie badań terenowych, prowadzonych przez specjalnie przygotowanych wolontariuszy. Zaraz po urządzeniu muzeum rozpoczął przy pomocy członków Towarzystwa Przyrodniczego z Gdańska działania szkoleniowe, realizowane głównie w terenie, podczas licznych wyjazdów z odczytami. Wiele z tych odczytów wygłosił w szkołach Prus Zachodnich. W krótkim czasie do muzeum zaczęły licznie napływać eksponaty od różnych instytucji i osób – głównie nauczycieli, ale również uczniów, leśniczych, inspektorów szkolnych, księży i rolników. W związku z wysoką aktywnością nauczycieli, od 1888 r. dyr. Conwentz regularnie uczestniczył w konferencjach nauczycielskich, na których zapoznawał słuchaczy z prehistorią regionu i jego przyrodą. Główny nacisk kładł na konieczność szybkiego informowania muzeum o niszczeniu stanowisk archeologicznych i obiektów przyrodniczych, co było szczególnie ważne, ze względu na duże inwestycje budowlane prowadzone na terenie Prus w tym okresie. Własne badania prof. Conwentza zaowocowały kilkunastoma pracami z dziedziny archeologii, w których starał się stosować metody przyrodnicze, np. stratygrafię torfów i gytii do ustalenia chronologii osady w Orlu (1910) lub oznaczenia archeozoologiczne (1894, 1896).
W 1889 r. władze oświatowe Prowincji wydały Conwentzowi polecenie utworzenia reprezentatywnego zbioru zabytków, który służyłby instytucjom pedagogicznym. Conwentz nie zrealizował tego polecenia z powodu braku dostatecznej ilości egzemplarzy często unikalnych obiektów muzealnych, natomiast przygotował i przeforsował wprowadzenie do programów szkolnych ściennych tablic poglądowych. Tablice te ukazały się drukiem w 1897 r. (miały trzy wydania) i były używane w szkołach różnych szczebli, w tym w szkołach ludowych.
tablica1.jpg tablica2.jpg
Tablica z zabytkami z epoki żelaza

Tablica ukazująca zabytki wczesnego średniowiecza

Prof. Conwentz jest uznawany za ojca europejskich parków narodowych. Ukuty w początkach XIX w. przez Aleksandra von Humboldta termin „pomnik przyrody” Hugo Conwentz napełnił żywą treścią, m.in. przez dokonanie inwentaryzacji większych głazów narzutowych na Pomorzu Gdańskim, a następnie wykonanie spisu starych drzew na terenach Polski, który w 1904 r. uzupełnił Fritz Pful. Już w początkach swojej dyrekcji w Muzeum Prowincji Zachodniopruskiej rozpoczął prace nad klasyfikacją tego typu obiektów, formułując pierwsze naukowe zasady uznawania drzew czy innych obiektów przyrodniczych za pomniki przyrody. Jego dzieło z 1904 r. pt. Die Gefährdung der Naturdenkmäler und Vorschläge zu ihrer Erhaltung (Zagrożenia pomników przyrody i propozycje ich utrzymania) jest uważane za swoisty manifest ochrony przyrody. Badania nad przeszłością posłużyły mu jako oręż w walce o ratowanie i zachowanie dla przyszłych pokoleń zabytków, które dotrwały do jego czasów. Aktywnie działał zarówno w dziedzinie tworzenia odpowiednich przepisów , jak i na rzecz wprowadzenia do programów szkolnych tematyki ochrony przyrody. Wiele z jego propozycji i wniosków przedstawianych na licznych spotkaniach i konferencjach, stało się inspiracją lub bezpośrednio prowadziło do odpowiednich działań prawnych, zarówno w Niemczech jak i w innych państwach. Doprowadził między innymi do utworzenia tzw. „parku natury” – fragmentu Puszczy Białowieskiej, położonego w widłach rzek Hwoźnej i Narewki, gdzie odtąd nie prowadzono wyrębu drzew. W 1921 r. utworzono tam rezerwat; obecnie zaś miejsce to jest obszarem ścisłej ochrony na terenie Białowieskiego Parku Narodowego. W 1906 r. z inicjatywy Conwentza utworzono obszar chroniony, na terenie którego znajduje się obecnie rezerwat „Mewia Łacha”, ponownie utworzony w 1991 r. Z jego inicjatywy austro-węgierskie Namiestnictwo we Lwowie rozpoczęło inwentaryzację pomników przyrody, a w 1904 r. seria wykładów w Szwecji doprowadziła do wprowadzenia tam przepisów chroniących obiekty o szczególnej wartości przyrodniczej. Znane są jego wystąpienia dotyczące ochrony przyrody, między innymi na Kongresie Gospodarki Rolnej i Leśnej w Wiedniu (1907 r.), na I Kongresie Ochrony Krajobrazu w Paryżu (1909 r.), na 13 Konferencji Przyrodników i Lekarzy w Tbilisi (1913 r.) lub na konferencjach naukowo-politycznych w Pradze i Brnie (1913 r.), czego następstwem było powstanie w Czechach i na Morawach organizacji ochrony przyrody. W jednym z wystąpień optował również za ochroną przyrody Spitsbergenu (1914 r.).
medaille.jpg
Swoją działalnością proekologiczną Hugo Conwentz trafił na właściwy moment. Państwo, które już od dawna zajmowało się ochroną i zachowaniem starożytnej sztuki i skarbów kultury, miało teraz w ten sam sposób zwrócić się ku zabytkom przyrody. Zaczęło się od utworzenia w 1904 r. organizacji Bund Heimat Schutz , która zajmowała się ochroną świata zwierzęcego i roślinnego, krajobrazu, zabytków sztuki ludowej i obyczaju, obrzędowości oraz tradycyjnej zabudowy miejskiej i wiejskiej. W 1906 r. dzięki staraniom prof. Conwentza, powstał w Gdańsku pierwszy Urząd Konserwatora Przyrody, którego siedzibę po czterech latach przeniesiono do Berlina, a na jego dyrektora powołano oczywiście Conwentza. Instytucja ta istnieje do dziś, jako niemiecki Związkowy Urząd do spraw Ochrony Przyrody. W 1986 r. ustanowiono medal imienia Hugo Conwentza, jako nagrodę za wybitne osiągnięcia na polu ochrony przyrody. Odznaczenie to jest nadawane co roku w święto ochrony przyrody w Niemczech.
Przez trzydzieści lat działalności na stanowisku dyrektora muzeum prof. Conwentz odbył około 480 podróży, głównie po powiatach prowincji, w trakcie których wygłosił kilkaset wykładów, bogato ilustrowanych fotografiami. Ciekawostkę stanowi fakt, że pozostawił 50 kieszonkowych kalendarzy ze stenogramami przebiegu i wyników podróży odbytych w latach 1876 – 1922. Niepohamowana aktywność zawodowa i społeczna nie zostawiała mu zapewne wiele czasu na życie osobiste. Tym niemniej w 1919 r. ożenił się z Grete Ekelof – bibliotekarką Szwedzkiej Biblioteki Narodowej –żona wkrótce została jego współpracownicą.
Hugo Conwentz zmarł bezpotomnie, w pełni sił twórczych. Jego grób w Berlinie, na cmentarzu Sudwestkirchhof Stahnsdort został w 1952 r. uznany za pomnik przez senat Berlina.
Z przedstawionych licznych faktów wyłania się postać człowieka niezwykłego. Imponuje jego wszechstronność, konsekwencja i siła charakteru. Był przy tym człowiekiem uporządkowanym i zdyscyplinowanym, co wyrażało się w jego rygorystycznym przestrzeganiu systematyczności i dokładności w pracach terenowych i w opracowaniach wyników. Jego dystans i wysokie wymagania czasem powodowały niechęć środowiska - bywało, że zarzucano mu nadmierny upór i bezkompromisowość. Ludzie, którzy się z nim zetknęli, szczególnie podczas jego licznych prelekcji, zapewne ze zdziwieniem słuchali i obserwowali, jak ten kostyczny i nadmiernie powściągliwy gdański profesor rozpala w słuchaczach entuzjazm dla odkrywania cudów świata, czego efektem był między innymi dziesięciokrotny wzrost ilości eksponatów w jego muzeum. Był postacią na tyle niezwykłą, że stał się nawet bohaterem książki pt. Hugo Conwentz und seine Heimat. Ein Buch der Erinnerungen („Hugo Conwentz i jego Ojczyzna. Wspomnienia”) napisanej przez Margarete Ide Boie, która była jego asystentką w latach 1903 – 1909, a w późniejszych latach znaną pisarką.
grab.JPG
Grób Hugo Conwentza i jego małżonki w Berlinie

Opracowała: prof. wirt. Mallea

Ilustracje:
1) i 2) www.westpreussisches-landesmuseum.de
3) i 4) M.Hoffmann, Hugo Conwentz (1855-1922) - w 150-lecie urodzin
5) www.xfaweb.baden-wuerttemberg.de
6) www.maerkischeallgemeine.de


10 października 2007
© 2004-2007