M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Kunszt Wodny

Jednym z najciekawszych obiektów technicznych dawnego Gdańska był tzw. Wasserkunst (kunszt wodny), nazywany zwykle po prostu „Kunsztem”, który był niczym innym jak stacją pomp, zapewniającą odpowiednie ciśnienie w obiektach zasilanych wodą przez rurociąg, od 1536 r. doprowadzający wodę do Miasta z młyńskiego stawu we wsi Tempelburg (dzisiaj: Krzyżowniki). Powstał w I połowie XVI w. (w latach 1536-37, bądź 1550) na skrzyżowaniu owego rurociągu z Kanałem Raduni. Kiedy w Mieście pojawiły się adresy w dzisiejszym rozumieniu, adres Kunsztu brzmiał „Heumarkt 2”. Miejsca, w którym stał szukać należałoby dzisiaj w miejscu pętli autobusowej na Targu Siennym.
KunsztWodny01.jpg
Kunszt na fragmencie panoramy Piscatora z 1620 r.

Kunszt wchodził w skład zespołu obiektów przemysłowych napędzanych siłą wody płynącej kanałem, w który za krzyżackich jeszcze czasów ujęto w okolicach Pruszcza część wód Raduni, a niedługo przed zbudowaniem stacji pomp przesunięto nieco na zachód w zwiazku z budową nowych fortyfikacji. Powstanie Kunsztu poprzedzono zwróceniem się do króla o stosowny przywilej w roku 1536, na mocy którego do dyspozycji Miasta postawione zostały wody ponad dwudziestohektarowej powierzchni Jeziora Nenkau, dzisiaj nazywającego się Jasień. Do wykonania przedsięwzięcia sprowadzono specjalistów aż z Lubeki. Ów pierwszy etap rozwoju systemu zaopatrzenia w wodę okończony został po trzech latach - wówczas również rozpoczął pracę pierwszy Kunszt Wodny.
Na zespół Kunsztu składały się również młyn do kory dębowej – cennego surowca używanego w procesie wyprawiania skór – i folusz zameszniczy (Ledermölle) – czyli urządzenie służące do produkcji skór zamszowych.
Wśród licznych ujęć wody w Mieście, zasilanych przez Kunszt, była od roku 1549 Fontanna Neptuna na Długim Targu. Kunszt był własnością Miasta i z miejskiej kasy płynęły środki niezbędne na jego utrzymanie i konserwację. Kunszt działać miał z przerwami przez ponad 400 lat.
KunsztWodny02.jpg
Wolnostojąca wieża - prawdopodobnie Kunszt - na panoramie Miasta A.Dickmanna z 1617 r.

Ówczesne zabudowania Kunsztu i towarzyszących mu obiektów były w całości drewniane. Sam Kunszt był długim (ok. 50 m) budynkiem ustawionym równolegle do Kanału Raduni po jego wschodniej stronie, zaopatrzonym w niezbyt wysoką (ok. 10 m), również drewnianą wieżę. Stacja pomp zajmowała jego południową część, podczas gdy północną zajmował wyżej wspomniany folusz. Całość nakryta była początkowo czterospadowym a później dwuspadowym dachem. Również wieża zwieńczona była drewnianym, czterospadowym, prostym dachem z czterema lukarnami. Ów „stary” Kunszt ulegał kilkukrotnie pożarom i był odbudowywany. Zanotowano odbudowy i przebudowy w latach 1554, 1563, 1573 i 1576. Świeżo przebudowany w 1576 r. nie przetrwał wizyty siedmiogrodzkiego księcia w 1577 r., a jego odbudowę rozpoczęto w 1584 r., a wiec w kilka lat po tym, jak Gdańsk uznał w Stefanie Batorym swojego króla. Odbudowa trwała bardzo długo - nowy Kunszt ukończony został dopiero w 1593 r.
KunsztWodny03.jpg
Sylweta Kunsztu na panoramie Miasta Petera van der Aa z roku 1700.

W początkach XVII w. Kunszt został zmodernizowany. Któż inny mógłby być motorem tego przedsięwzięcia jak nie genialny gdański wynalazca Adam Wijbe. Stan obiektu z czasów Wijbego ukazuje rycina Nicolausa Visscherra (Piscatora) z 1620 r. Nieco zaskakujące jest przedstawienie obiektu, który można interpretować jako wieżę Kunsztu na panoramie Miasta z 1617 r. autorstwa Aegidiusa Dickmanna. Widać tam wysoką, mocną wieżę, z dość wysoką nadbudówką. Jednakże obiekt ten umieszczony jest w nieco innym miejscu niż należałoby go się spodziewać (zbyt na południe), a poza tym wieża na rycinie Dickmanna stoi samodzielnie – nie wyrasta z długiego, niskiego budynku stacji pomp i foluszu. Potwierdza to opinie o tym, że lokalizacja zespołu stacji pomp zmieniała się nieznacznie w ciągu czterech wieków jego istnienia. Kształ wieży z ryciny Dickmanna bardzo przypomina to, co widzimy na znacznie późniejszych – XVIII wiecznych rycinach. Istnieje zatem prawdopodobieństwo, że wysoka, murowana wieża Kunsztu była już wówczas planowana.
KunsztWodny04.jpg
Kunszt w połowie XVIII w. na rycinie M.Deischa

Niską, nakrytą czterospadowym dachem wieżę Kunsztu widzimy również na weducie Petera van der Aa z 1700 r. Zgodne przedstawienie wieży przez Piscatora w 1620 r. i van der Aa w 80 lat później wskazuje, że obiekt na panoramie Dickmanna bądź nie istniał w ogóle, bądź był rzeczywiście "w planach".
Murowana, wyższa od poprzedniej wieża powstała w latach 1717-1719, w ramach kolejnej modernizacji Kunsztu kierowanej przez Michaela Witterwecka. Wpisywała się wówczas swoim barokowym hełmem, ozdobionym wolutami i kulą na szczycie w ciąg wież znaczących szlak Drogi Królewskiej. Wygląd Kunsztu z tych czasów utrwalił w połowie XVIII w. Matthäus Deisch na ogólnym widoku Miasta z 1765 r. i rycinie poświęconej specjalnie owemu gdańskiemu cudowi techniki.
KunsztWodny05.jpg KunsztWodny06.jpg KunsztWodny07.jpg KunsztWodny08.jpg KunsztWodny09.jpg
1822

1896

1908

1911

1920

Kunszt na planach Miasta
Urządzenia stacji pomp napędzane były przez cztery koła wodne zanurzone w nurcie Kanału Raduni, przemyślnie rozdzielonym w tym miejscu na dwoje. Koła owe napędzały metalową pompę tłokową sprzężoną z dwoma drewnianymi zbiornikami na wodę, z których jeden pełnił rolę odstojnika. Woda z Kunsztu tłoczona była do rur przerzuconych po przęsłach mostu przed Bramą Wyżynną nad miejską fosą.
leupold1729.JPG
Mechanizm Kunsztu wg ryciny Jacoba Leupolda z 1729 r.

Znane są nazwiska niektórych spośród osób odpowiedzialnych za prawidłowe funkcjonowanie urządzeń stacji pomp. Byli to m.in.:
Walter Clemens w latach 1594-1609
Melchior Hein - do 1630 r.
Peter Bahr - w nieznanym okresie
Kaspar Wollcke - do 1639 r.
Adam Wijbe - 1639-1653
Abraham Wijbe - okres nieznany
Jacob Josten - do 1662

Kunszt działał z powodzeniem aż do 1852 r., kiedy spłonął. W latach 1868-1871 z inicjatywy nadburmistrza Leopolda Wintera przeprowadzono systemową modernizację antycznej sieci wodociągowej Miasta. Nieużywany budynek Kunsztu przetrwał aż do I wojny światowej. Widzimy go na kolejnych planach, gdzie określany jest jako „Alte Wasser Kunst”, czyli „stary Kunszt Wodny”. Na planie z 1920 roku nie ma już w tym miejscu nic.
KunsztWodny10.jpg rekon.jpg
Lokalizacja Kunsztu na tle dzisiejszego układu Miasta

Rekonstrukcja sylwetki Kunsztu w XVIII w.

Miejsca, w którym stał, szukać należałoby dzisiaj w okolicach pętli autobusowej na Targu Siennym – tuż przy moście pomiędzy targami Siennym a Rakowym. Szkoda że go tam już nie ma, bo był jednym z wielu obiektów, którymi Gdańszczanie szczycili się w świecie.

Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1) Fragment panoramy Nicolausa Johannisa Visscherra (Piscatora) z 1620 r. - z: Zofia Jakrzewska-Śnieżko, Gdańsk w dawnych rycinach, Ossolineum 1985
2) Fragment panoramy Aegidiusa Dickmanna z 1617 r. - Danzig - Alte Stadtansichten, Landkarten, Dokumente
3) Fragment widoku Miasta z Biskupiej Góry autorstwa P. van der Aa - ok. 1700 r.; z: Zofia Jakrzewska-Śnieżko, Gdańsk w dawnych rycinach, Ossolineum 1985
4) Rycina M.Deischa z cyklu "50 Prospekte von Danzig" z 1765 r.; z: Historia Gdańska, tom III/1
5)-9) Fragmenty planów Miasta - Archiwum Akademii Rzygaczy
10) Die Wasserversorgung in der Renaissancezeit, Meinz am Rein 2000
11) Opracowanie autora z wykorzystaniem fragmentu ortofotomapy ze strony WODGiK w Gdańsku
12) Rekonstrukcja wirtualna: prof. wirt. Grün

13 lutego 2006
© 2006 Aleksander Masłowski
© by Akademia Rzygaczy Members