Wydział Nekriografii


Strona główna
ZOO Akademii

Cmentarz katolicki na Starym Chełmie

CmentarzStolzenberg01.jpg CmentarzStolzenberg02.jpg
Stary i nowy cmentarz katolicki ok. 1920 r.

Cmentarz na Starym Chełmie obecnie.

Cmentarz ten, a właściwie jego pozostałości, znajdują się pomiędzy ulicami Stoczniowców, Lubuską, Biskupa A. Wronki i L. Hirszfelda - przy kościele pw. Podwyższenia Krzyża Św. na Starym Chełmie. Gdyby wierzyć bez zastrzeżeń w informacje z umieszczonej na budynku kościelnym "Kroniki dzielnicy i parafii Gdańsk-Chełm", byłby to cmentarz dla biedoty miejskiej, założony w 1934 roku. W rzeczywistości cmentarz w tym miejscu istniał o wiele wcześniej, jak świadczy choćby plan z 1908 roku - tutaj jest on już określony jako "stary cmentarz katolicki". Dodatkową przesłanką jest znaleziony przeze mnie fragment nagrobka z datami - prawie na pewno chodzi tu o pochówek osoby zmarłej jeszcze w XIX wieku.
CmentarzStolzenberg03.jpg
Chowanie zmarłych w tym miejscu zapoczątkowano podczas epidemii cholery w 1831 r. Wcześniej znajdowały się tu zabudowania klasztoru Ojców Reformatów z kościołem św. Antoniego Padewskiego. Klasztor założono w 1666 r., budynki oraz kościół wzniesiono według planów budowniczego Bartholomäusa Ranischa w latach 1672-74. Po zniszczeniach w 1734 r. został odbudowany w solidniejszej formie w roku 1762, by w latach 1807 i 1813 definitywnie ulec rozbiórce i likwidacji - zresztą tak samo, jak całe istniejące niegdyś na Chełmie miasto.
Założony poza obwałowaniami Gdańska cmentarz choleryczny prawdopodobnie już po niewielu latach został przekształcony w normalny cmentarz parafialny katolickiej parafii św. Józefa, utworzonej w 1840 r. Z niektórych relacji wynika, że mógł być przez nią użytkowany do spółki z powstałą w tym samym roku sąsiednią parafią św. Mikołaja.
CmentarzStolzenberg04.jpg CmentarzStolzenberg05.jpg CmentarzStolzenberg06.jpg CmentarzStolzenberg07.jpg
CmentarzStolzenberg08.jpg CmentarzStolzenberg09.jpg CmentarzStolzenberg10.jpg CmentarzStolzenberg11.jpg
Jak wspomniałem, już co najmniej w 1908 r. cmentarz w tym miejscu określano jako "stary" - w odróżnieniu od nowego, położonego kilkaset metrów bliżej Biskupiej Górki, między obecnymi ulicami Dokerów i Zielonogórską. Prawdopodobnie przez jakiś czas zawieszono składanie tu kolejnych zmarłych, po czym w 1934 r. uruchomiono cmentarz na nowo. Według informacji ze wspomnianej na wstępie "Kroniki dzielnicy i parafii", grzebano tu m. in. biedotę i ludzi chowanych na koszt miasta - spoczęła tu np. zmarła w ubóstwie 15 sierpnia 1935 pisarka Stanisława Przybyszewska. W 1942 r. wzniesiono kapliczkę cmentarną - częściowo zachowaną do dziś, która po 1945 stała się zalążkiem kościoła.
CmentarzStolzenberg12.jpg
Kaplica cmentarna z 1942 r. - zachowana w bryle obecnego kościoła.

Z kapliczką wiąże się historia o ukrytym w czasie wojny, rzeźbionym w drewnie krzyżu z Westerplatte. Obecnie trudno poznać bliższe szczegóły, jednak pewnych rzeczy można się domyślać. Mianowicie kapelanem załogi Westerplatte był ks. Leon Bemke SAC - jedyny Polak w istniejącym od 1927 we Wrzeszczu konwikcie pallotynów. On sam wprawdzie został 1 września 1939 nad ranem aresztowany w Oliwie, a następnie, po pobycie m. in. w Victoriaschule, 7 września odstawiony na granicę litewską, jednak być może jakiemuś innemu członkowi konwiktu udało się po kapitulacji załogi odwiedzić Westerplatte i zabrać krucyfiks z tamtejszej kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej. Zaraz na początku wojny pallotyni musieli opuścić swoją dotychczasową siedzibę (w której urządzono następnie Instytut Anatomiczny, znany w literaturze polskiej za sprawą "Hanemanna" Chwina i "Medalionów" Nałkowskiej) i objęli odebrany Polakom kościół Chrystusa Króla na terenie parafii św. Józefa; to właśnie oni opiekowali się wzniesioną w 1942 r. na naszym cmentarzu kaplicą, a od 1947 r. odprawiali w niej Msze św. dla nowych, polskich mieszkańców Starego Chełmu. W nawiązaniu do owego drewnianego krucyfiksu, który po wojnie wydobyto z ukrycia i umieszczono w ołtarzu, nowoutworzona parafia otrzymała wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego.
CmentarzStolzenberg13.jpg CmentarzStolzenberg14.jpg CmentarzStolzenberg15.jpg CmentarzStolzenberg16.jpg
Ostatni jeszcze stojący nagrobek z napisem po niemiecku. Treść głosi "Hier ruht in Gott mein lieber Mann unser guter Vater Josef Schinschetzki *18.10.1898 +24.5.1943. Ave Maria!"

(...)er ruht in Gott unsere liebe Mutter Franziska Draczkowski geb. Papierowski *7.3.(...)62 +8.3.1941. Ave Maria!

Hier ruht in Gott Luise Hallmann geb. Woelk *16.12.1894 + 10.1.1941. Ave Maria!

Paul Zegke *1.8.1893. (...)1941. R.I.P.

CmentarzStolzenberg17.jpg CmentarzStolzenberg18.jpg CmentarzStolzenberg19.jpg CmentarzStolzenberg20.jpg
Ruhestätte Emma Czapp geb. Rodler *4.11.1885 +28.3.1942 Ruhe in Frieden

Hier ruht in Gott meine inniggeliebte Frau Mathilde Kielbratowski geb. Chajewski *25.10.1879 +29.6.1942.

Hier ruht in Gott unsere liebe Tante u. Grosstante Minna Pahnke *16.10.1860. +23.4.1942.

Hier ruht in Gott meine liebe Frau Theodora Goldmann geb. Lipski *12.4.(...)05 +3.5.1941. Ave Maria

Zdaje się, że w momencie przekształcenia kaplicy w kościół dla mieszkańców dzielnicy Chełm, zakończono grzebanie zmarłych na tutejszym cmentarzu; najmłodsze zachowane obecnie nagrobki pochodzą z 1946 r. Cmentarz przy kościele, choć nieużywany, istniał jednak do ok. 1988 r. Dopiero wtedy, w związku z przystąpieniem do budowy domu parafialnego, pozostałości starego cmentarza uległy dość brutalnej likwidacji. Miary zniszczenia dopełniła budowa na terenie cmentarnym nowego kościoła, dziś (2006 r.) już niemal ukończonego. W najniższym narożniku byłego cmentarza znajduje się obecnie spora hałda ziemi zepchniętej spychaczem, w której być może dałoby się odnaleźć jakieś ślady po grobach. W innym miejscu widać porastające zielskiem rumowisko elementów kamiennych, wśród których odnalazłem jeszcze kilka płyt nagrobnych z czytelnymi informacjami w języku niemieckim.
CmentarzStolzenberg21.jpg CmentarzStolzenberg22.jpg CmentarzStolzenberg23.jpg CmentarzStolzenberg24.jpg
Ś.+P. Kazimierz Dawidowicz. Zginął śmiercią tragiczną dnia 31.V.1945 r. przeżywszy l. 23. Prosi o westchnienie do Boga

Ś+P Julianna i Stanisław Filipowicz ur. 1869 r. zm. 1935 r., ur. 1867 r. zm. 1939 r.

ŚP. Franciszka Runowska ur. 2.04.1886 r. zm. 22.02.45 r. Ave Maria; Ś+P Helena Kalinowska z domu Nowak ur. 10.X.1883 r. zm. 19.II.1945 r. Pokój jej duszy.

ŚP. Aleksander Kopczyński ur. 10(?).VII.1866 r., zm. 20.IV.1942 r.

CmentarzStolzenberg25.jpg CmentarzStolzenberg26.jpg CmentarzStolzenberg27.jpg
Ś+P Ksawery Małkowski nasz kochający synuś i braciszek *6.I.24 +9.VI.46 Ave Maria

ŚP Paweł Miotke ur. 4.IV.1909 zm. 12.X.1945 Ave Maria

Ś+P Monika Piepiórka ur. 22.I.1901 zm. 17.IV.1943 r. Ave Maria

Ponadto, na terenie dawnego cmentarza ocalało jeszcze kilka grobów, w tym jeden z napisem w języku niemieckim oraz kilka z informacjami w języku polskim, w większości groby osób zmarłych w trakcie albo zaraz po II wojnie światowej. Ponieważ nie wiadomo, jak długo te groby będą jeszcze istnieć, zdecydowałem się spisać wszelkie dające się odczytać informacje i zamieścić je w Akademii Rzygaczy - być może dzięki temu ktoś znajdzie ślad pochówku swoich przodków czy krewnych, a może trafi na dane, które będą mu przydatne z jakiegoś innego powodu.


Opracował: prof. wirt. Pumeks

7 lutego 2006

Ilustracje:
Plan Gdańska z ok. 1920 r. ze zbiorów własnych.
Współczesny plan Gdańska z serwisu NaszeMiasto.pl:Gdańsk.
Zdjęcie nagrobka Theodory Goldmann autorstwa Edwarda Zimmermanna, publikowane w "30 Dni" nr 17 (marzec 2000).
Pozostałe zdjęcia - własne, 2004-2005

© Marcin Stąporek 2006
© by Akademia Rzygaczy Members