M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Brama Tobiasza - zapomniana brama wodna

tobiastor1.jpg
Tytuł zdradza już, o czym mam zamiar tu opowiedzieć. Większość szanujących się miłośników Gdańska potrafi bez trudu wymienić siedem bram wodnych: Krowią, Zieloną, Chlebnicką, Mariacką, Św. Ducha, Żuraw, Świętojańską i Straganiarską. Erudyci wspominają jeszcze, że przed renesansową Zieloną Bramą na jej miejscu stała średniowieczna Brama Kogi. Natomiast o ostatniej w tym szeregu, Bramie Tobiasza, pamięta się dziś niezwykle rzadko.

Brama ta aż do zburzenia miasta znajdowała się przy Targu Rybnym, na wylocie - dziś praktycznie nieistniejącej - ulicy Tobiasza. Powstała prawdopodobnie w 1448 r., kiedy to wybudowano mur wzdłuż Motławy od Żurawia aż po Basztę Rybacką należącą do zamku krzyżackiego. W murze tym była początkowo tylko jedna brama, którą można było przejść z Targu Rybnego nad Motławę (druga brama, dat nye doer uppem fischmarkte, pojawiła się w 1482 r. i jest to dzisiejsza Brama Straganiarska). Tę pierwszą bramę przez długie lata zwano Bramą Rybacką (Fischertor), ale chyba od samego początku pojawiało się też określenie Tobiastor, związane z nazwą dochodzącej w tym miejscu do Motławy ulicy.
O tej średniowiecznej Bramie Tobiasza trudno cokolwiek powiedzieć, jako że nie zachowały się żadne fragmenty oryginalnej budowli. Brak też odpowiednio starych materiałów ikonograficznych, bowiem okolice Targu Rybnego jakoś nie wzbudzały zainteresowania dawnych ilustratorów. Jeden z nielicznych dawniejszych widoków pobrzeża Motławy poniżej Żurawia - rycina Deischa/Lohrmanna z 1765 r. - ukazuje, przynajmniej na znanej mi reprodukcji, jedynie Bramę Straganiarską i siedem domów poniżej niej. Co najmniej kilkunastu metrów zabrakło tu więc do Bramy Tobiasza.
Być może jedyną wskazówkę na temat jej pierwotnego wyglądu daje mało znany i rzadko reprodukowany plan perspektywiczny Gdańska, tzw. plan sztokholmski, z ok. 1600 r. Niestety, dostępna mi w tej chwili reprodukcja jest w miejscu Targu Rybnego bardzo słabo czytelna. To, co udało mi się zobaczyć, zgadza się z hipotezą Jacka Friedricha, że Brama Tobiasza była prostym, dwukondygnacyjnym budynkiem o kalenicy równoległej do Motławy, ze znajdującym się w przyziemiu przejazdem. Dość podobnie wyglądała jeszcze w XVIII wieku Brama Świętojańska, zanim dodano jej klasycystyczny fronton.
Nie natrafiłem dotąd na informację, co się stało z pierwotną Bramą Tobiasza. Budynek określany jako Tobiastor istniał jednak jeszcze niemal do połowy XX wieku. Niestety, na podstawie zachowanych ilustracji można się łatwo przekonać, że była to w tym czasie dość banalna, neogotycka kamienica. Jedyną pozostałością po średniowiecznej bramie wodnej był znajdujący się w przyziemiu przejazd, łączący wciąż - jak to było od 1448 r. - Targ Rybny z nabrzeżem Motławy. Od czasu wprowadzenia w 1854 r. numeracji budynków na poszczególnych ulicach, kamienica zwana Bramą Tobiasza posiadała adres Fischmarkt 34. Najstarsze znane mi fotografie budynku (i w ogóle Rybackiego Pobrzeża) to kilka zdjęć Wilhelma Dreesena z jego zbioru Land- und Strandbilder von Danzig und Umgebung z 1893 r. Nieco wcześniejszy jest obraz anonimowego malarza z 1884 r., reprodukowany jako kalendarz pisma 30 Dni na rok 2002. Być może ktoś z odwiedzających tę stronę zna wcześniejsze obrazy, ryciny, a może nawet fotografie tego fragmentu Rybackiego Pobrzeża? Byłoby to o tyle ciekawe, że w 1884 r. Brama Tobiasza miała już tę samą formę, którą zachowa do 1945 r.: trzypiętrowej kamienicy ze szczytem zwieńczonym na modłę neogotycką. Sądzę, że budynek w tym kształcie powstał nie wcześniej, niż około połowy XIX wieku; natomiast trudno rozstrzygnąć, czy nastąpiło to drogą rozbudowy starej Bramy Tobiasza, czy też tę ostatnią rozebrano i zastąpiono zupełnie nowym budynkiem? Dlatego chętnie zobaczyłbym jakiś starszy obraz czy rycinę, które pokazywałyby wygląd budynku sprzed neogotyckiej przebudowy.
tobiastor2.jpg
Najstarsza znaleziona przeze mnie fotografia, zdjęcie W. Dreesena z około 1893 roku, pokazuje kamienicę przy Targu Rybnym 34 jako dom towarowy (Waarenhaus) firmy kupieckiej A.C.Stenzel. A może neogotycki szczyt budynku był świadomym nawiązaniem do gotyckich szczytów bram: Straganiarskiej, Mariackiej i Chlebnickiej? Chyba jednak nie, tym bardziej, że z Mariackiej i Straganiarskiej szczyty już w tamtym czasie usunięto. A pierwotna Brama Tobiasza raczej nigdy takiego szczytu nie miała.
tobiastor3.jpg
Kolejne zdjęcie pokazuje Rybackie Pobrzeże około 1905 roku. W tym czasie Waarenhaus zmienił nazwę na Kaufhaus, a obok Bramy Tobiasza powstała, także należąca do firmy A. C. Stenzel, wysoka kamienica (Targ Rybny 32/33). Około 1913 roku przedsiębiorstwo Stenzla mieściło się w kamienicach przy Targu Rybnym 29, 32, 33 i 34. Potem właściciele firmy dokupili jeszcze budynki nr 30 i 31, by pod koniec lat trzydziestych, po rozebraniu trzech małych kamieniczek, postawić tu kolejny wysoki budynek o adresie Fischmarkt 29/30/31.
tobiastor4.jpg
To nostalgiczne zdjęcie powojenne pokazuje śmierć miasta - kamienice na Rybackim Pobrzeżu jeszcze stoją w oczekiwaniu na rozbiórkę (jak wiemy - budynki rozbierano, by uzyskać cegły, potrzebne w odbudowie ukochanej stolicy). I fragment tego samego zdjęcia w powiększeniu. Widać, że po wojnie Brama Tobiasza zachowana była jeszcze do wysokości pierwszego piętra, sąsiednie kamienice mieszczące dom towarowy A.C.Stenzla (Targ Rybny 29-31 i 32/33) nawet jeszcze lepiej.
tobiastor5.jpg
To nostalgiczne zdjęcie powojenne pokazuje śmierć miasta - kamienice na Rybackim Pobrzeżu jeszcze stoją w oczekiwaniu na rozbiórkę (jak wiemy - budynki rozbierano, by uzyskać cegły, potrzebne w odbudowie ukochanej stolicy). I fragment tego samego zdjęcia w powiększeniu. Widać, że po wojnie Brama Tobiasza zachowana była jeszcze do wysokości pierwszego piętra, sąsiednie kamienice mieszczące dom towarowy A.C.Stenzla (Targ Rybny 29-31 i 32/33) nawet jeszcze lepiej.

Opracował: prof. wirt. Pumeks


Ilustracje:
1, 2: Fot. Wilhelm Dreesen, 1893. Z albumu Jana Kucharskiego "Dawny Gdańsk", Ossolineum 1990.
3: Fot. nieznanego autora, ok. 1905. Z albumu Donalda Tuska i in. "Był sobie Gdańsk", wyd. Fundacja "Dar Gdańska" 1996.
4, 5: Fot. Marian Dobrzykowski, z albumu "Koniec i początek. Gdańsk 1945-1955" w opracowaniu Stefana Figlarowicza i Anieli Śliwki, wyd. słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000.


© Marcin Stąporek 2003

© by Akademia Rzygaczy Members