M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Trzy bramy świętego Jakuba

Średniowieczne Stare Miasto nie posiadało za czasów krzyżackich murowanych fortyfikacji, a jedynie ziemny wał z drewnianymi zapewne bramami. Wał ten ciągnął się od Targu Drzewnego, wokół całego Starego Miasta, aż po fosę krzyżackiego zamku. Znajdowały się w nim prawdopodobnie cztery bramy – licząc od północy: Brama św. Jakuba, Brama Bożego Ciała, hipotetyczna Brama św. Elżbiety i Brama św. Gertrudy później nazwana Bramą Drzewną. Kiedy po pozbyciu się Krzyżaków Miasto oddało się pod protektorat polskiego króla, a królewskie przywileje zniosły odrębność organizmów miejskich składających się na ówczesny Gdańsk, zaczęto myśleć o budowie wokół Starego Miasta umocnień murowanych, wyposażonych w rozwiązania fortyfikacyjne odpowiadające potrzebom obrony przed szybko rozwijającą się artylerią oblężniczą. Wówczas zaczęto budować długi na 1650 metrów pas murów z bramami, basztami i bastejami. Zachowano jednak dawne wały, lokalizując nowe murowane założenie pomiędzy nimi a fosą. Znikła wówczas, jeśli kiedykolwiek istniała, Brama św. Elżbiety i odtąd wyjazd z Miasta od północy odbywać miał się przez dwie późnogotyckie, strzeliste bramy zlokalizowane w tych samych miejscach co ich poprzedniczki, a noszące – podobnie jak one – nazwy Bramy Bożego Ciała i Bramy św. Jakuba – od położonych w pobliżu szpitali. Pierwsza z nich zlokalizowana była mniej więcej naprzeciwko dzisiejszego dworca głównego, druga u wylotu ulicy Schüsseldamm – obecnych Łagiewnik. Pod koniec XV w. zaczęto uzupełniać północny front fortyfikacji o dodatkowe wały, a w początkach wieku XVI, w dobie ostatniej wojny między Polską a Zakonem, zaczęto budować rondele – okrągłe, niskie dzieła obronne, flankujące przedbramia. Rondel taki zrealizowano przed Bramą Bożego Ciała. Przed Bramą św. Jakuba pozostał on prawdopodobnie jedynie w sferze projektów.
TrzyBramy01.jpg
Pierwsza, gotycka Brama św. Jakuba

Brama św. Jakuba, zbudowana w roku 1461, podobnie jak sąsiadująca z nią, nieco starsza, Brama Bożego Ciała i przedmiejska Brama Karowa, miała formę dwóch potężnych, wysokich, cylindrycznych wież, połączonych korpusem z przejazdem. Całość zwieńczona była szachulcowymi hurdycjami i smukłym dachem z lukarną i sterczynami. Przylegająca bezpośrednio do korpusu bramy zwodzona część mostu nad fosą unoszona była przez długie ramiona żurawi, dla których wykonano specjalne podłużne zagłębienia w elewacji.
Na przełomie XVI i XVII w., w czasach bardzo w naszych stronach nasyconych wojnami, modernizacja miejskich umocnień została podjęta na nowo. Rozpoczęto ją – jak wszelkie działania związane z miejskimi fortyfikacjami – od frontu zachodniego, czyli okolic przedbramia ul. Długiej. Z czasem przyszedł również czas na zastąpienie malowniczych, ale przestarzałych umocnień północnego frontu rozwiązaniami nowoczesnymi – bastionowymi fortyfikacjami ziemnymi, lepiej chroniącymi Miasto przed coraz sprawniejszą artylerią. Dotychczasowe dwa wyjazdy z Miasta od północy, tj. przez Bramę Bożego Ciała oraz Bramę św. Jakuba – zastąpiono jednym, położonym pomiędzy tamtymi dwoma – zamykającą ciąg Paradiesgasse (Rajskiej) nową – drugą Bramą św. Jakuba. Brama Bożego Ciała znikła na zawsze w roku 1633. Stara – pierwsza Brama św. Jakuba w odróżnieniu od swojej sąsiadki nie została rozebrana, ale pozostała na zapleczu bastionu o tej samej nazwie, który rozpoczęto budować w roku 1625 i służyła dzielnie jako magazyn prochu, aż do feralnego dnia św. Mikołaja w roku 1815, kiedy wyleciała w powietrze czyniąc poważne szkody w okolicy.
TrzyBramy02.jpg
Druga Brama św. Jakuba

Autorstwo projektu drugiej Bramy św. Jakuba przypisuje się Janowi Strakowskiemu, chociaż on sam nie przyznawał się do tego, kiedy, pisząc do Rady, wymieniał swoje osiągnięcia. Jednakże podobieństwo tej bramy do innych, w przypadku których autorstwo Strakowskiego jest bezsporne, tj. Bramy Żuławskiej i Bramy Nizinnej, prowadzi do wniosku, że jego właśnie należy uważać za budowniczego tego obiektu.
Nowa, późnorenesansowa, lub nawet wczesnobarokowa brama stanęła w połowie odległości pomiędzy nowymi bastionami Bożego Ciała i św. Jakuba i nazywana była początkowo „Bramą Bożego Ciała”, a później, już w XVIII wieku przyjęła się dla niej nazwa drugiej spośród dawnych bram – „Brama św. Jakuba”. Jej budowę rozpoczęto prawdopodobnie około roku 1625. Była budynkiem umieszczonym w kurtynie pomiędzy bastionami, początkowo drewnianym, następnie murowanym, jednakże ograniczonym do najistotniejszych dla funkcji obronnych elementów, których wznoszenie zakończono około roku 1628. Powstały w tym etapie budowy korpus bramy miał postać masywnego budynku na planie prostokąta z wysokim sklepionym przejazdem i dwoma przejściami dla pieszych. Od strony miasta – wysunięte z linii wału – uzupełniały go dwie kazamaty, które nie miały jednak funkcji obronnych – od początku służyły jedynie jako pomieszczenia dla strażników. Przejazd i przejścia dla pieszych zamknięte były z obu stron potężnymi wrotami i furtami. Ponad korpusem bramy zbudowano nadbudówkę, której zadaniem było mieszczenie podniesionej brony i mechanizmu umożliwiającego operowanie nią. Wiadomo, że opuszczano ją codziennie na noc i oczywiście w razie zagrożenia Miasta przez wroga. Nadbudówka od strony Miasta przykryta była jednospadowym dachem (tzw. „pulpitowym”), z dużą lukarną. Od strony fosy przejazd i przejścia piesze wychodziły na drewniany, wsparty na murowanych podporach i w trzech miejscach zwodzony most. Most ten prowadził do trójkątnej struktury obronnej zwanej „rawelinem”, pełniącej funkcję analogiczną do średniowiecznych barbakanów, a więc odsuwającej maksymalnie atakującego wroga od bramy. Rawelin był z kolei połączony z przedpolem twierdzy następnym mostem, na który wyjeżdżało się początkowo przez kolejną – znacznie mniejszą i uboższą w formie renesansową bramę, umieszczoną mniej więcej po środku lewego czoła rawelinu. Z czasem wyjazd przesunięto bliżej Miasta – w miejsce gdzie fosa właściwa łączyła się z fosą rawelinu.
Wystrój architektoniczny otrzymała brama dopiero w latach 1633-1635. Składały się nań elementy kamieniarskie (gzymsy, woluty, medaliony i dwa lwy dzierżące tarcze herbowe) oraz szczególnie piękna i nadająca bramie niepowtarzalny urok, smukła wieżyczka, w której zawieszono dzwon. Odzywał się codziennie dwa razy – na pół godziny przed otwarciem i zamknięciem bramy.
TrzyBramy03.jpg
Trzecia i ostatnia Brama św. Jakuba

Brama istniała w niezmienionej niemal postaci przez 250 lat, aż do roku 1880, kiedy to rozpoczęto dyskusję nad jej dostosowaniem do potrzeb komunikacyjnych Miasta, sporządzono szereg projektów jej przebudowy, a w końcu rozebrano ją całkowicie w roku 1883. W jej miejscu zbudowano trzecią Bramę św. Jakuba, podobną do bram Peterszawskiej lub Szydlickiej – w przelot w wale wstawiono murowane słupy, pomiędzy którymi zamontowano stalowe wrota.
TrzyBramy04.jpg TrzyBramy05.jpg TrzyBramy06.jpg jakobbuhse01.jpg
Pierwsza Brama na tzw. Planie sztokholmskim

Rycina M.Deischa, ukazująca Drugą Bramę od strony fosy w II poł. XVIII w.

Druga Brama widziana od strony Miasta niedługo przed rozbiórką

Druga Brama na Planie Buhsego z 1866 r.

Sama brama przestała istnieć, ale pozostały po niej elementy wystroju architektonicznego, które na szczęście postanowiono wykorzystać w innych miejscach Miasta. Wieżyczka, zapewne wraz z dzwonem, trafiła po pewnej adaptacji na wieżę Kościoła św. Jakuba, skąd poprzedni hełm został zdmuchnięty przez eksplozję prochu w resztkach starej Bramy św. Jakuba w 1815 r. Dwa lwy, trzymające herby Gdańska i Polski, siedzące niegdyś na najwyższych stopniach dwóch schodkowych bocznych szczytów nadbudówki, ustawiono na przedprożu Dworu Artusa, natomiast kamieniarka zdobiąca przejazd i przejścia piesze bramy, wraz z medalionami przedstawiającymi twarze wojowników, została częściowo wykorzystana przy budowie aranżowanej na nowo zachodniej fasady Katowni, a częściowo wmurowana w ściany wewnątrz szyi Przedbramia ul. Długiej.
Trzecia Brama św. Jakuba podzieliła los całego północnego frontu gdańskich fortyfikacji i została rozebrana w czasie niwelacji wałów w ostatnich latach XIX w.
TrzyBramy07.jpg
Lokalizacja Bramy św. Jakuba na współczesnym planie Miasta

Miejsca, w którym niegdyś znajdowała się piękna druga Brama św. Jakuba i jej zupełnie nie efektowna następczyni należy szukać na placu przed szczytową ścianą Archiwum Państwowego przy dzisiejszej ul. Wałowej, niegdyś zwanej Am Jakobs Tor – mniej więcej tam, gdzie obecnie stoi okrągły budyneczek – dawna poczekalnia autobusowa, później publiczny szalet, a ostatnio również siedziba kilku firm.
Szkoda, że w przypadku Bramy św. Jakuba nie postąpiono jak w przypadku bram Wyżynnej czy Żuławskiej. Pierwszą z nich uratowała zapewne jej reprezentacyjność. Problem komunikacji w tym miejscu rozwiazano budując dodatkowe przejazdy – w stylu trzeciej Bramy św. Jakuba – po obu stronach tego renesansowego arcydzieła. Brama Żuławska została po prostu pozostawiona na swoim miejscu przy niwelacji wałów i zasypywaniu fos wschodniego frontu fortyfikacji. Brama św. Jakuba nie miała tego szczęścia i na zawsze zniknęła z krajobrazu Miasta, pozostawiając po sobie jedynie bardzo piękne fragmenty, przemyślnie wkomponowane w inne obiekty.

Więcej widoków rekonstrukcji w Katedrze Rekonstrukcji Wirtualnej

Opracował: prof. wirt. Grün


Ilustracje:
1) Fragment "Kolorowanego widoku" z ok. 1520 r. Ilustracja do artykułu Roberta Hirscha, Grzegorza Bukala i Igora Strzoka Fortyfikacje, 30 dni, nr 2/2005.
2) Rekonstrukcja wirtualna: prof. wirt. Grün.
3) Był sobie Gdańsk, tom trzeci.
4) Fragment tzw. "Planu sztokholmskiego".
5) Zofia Jakrzewska-Śnieżko, Gdańsk w dawnych rycinach, Ossolineum 1985.
6) Dawny Gdańsk Album fotografii, Ossolineum 1990.
7) Fragment Plan von Danzig Nach trigonometrischer Aufnahme im Auftrage des Magistrates... autorstwa Daniela Buhse z lat 1866-1869
8) opracowanie autora z wykorzystaniem fragmentu Interaktywnego Planu Gdańska ze strony www.gdansk.pl.

5 września 2005
© 2005 Aleksander Masłowski
© by Akademia Rzygaczy Members