M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Dzwon z kościoła św. Antoniego

15 września 1917 roku w Stoczni Schichaua w Gdańsku zwodowano kadłub krążownika liniowego, nadając mu imię SMS Graf Spee, na cześć oficera Kaiserliche Marine, grafa Maximiliana von Spee. Okręt należał do klasy Mackensen, był długi (Lc) na 223 metry i posiadał wyporność 35.000 ton, był zatem największym okrętem wojennym, jaki kiedykolwiek wodowano w tej stoczni i w ogóle w Gdańsku. Po wodowaniu przystąpiono do wyposażania kadłuba, jednak w związku z końcem wojny, 17 listopada 1918 roku budowę przerwano. Niedokończony okręt, po okresie postoju przy kei, został na mocy traktatu wersalskiego wyzłomowany, co nastąpiło w latach 1921-23.
DzwonZKosciolasw.Antoniego01.jpg
Złomowanie SMS Mackensen i SMS Graf Spee (prawdopodobnie w Kiloni). Źródło: Deutsche Marinegeschichte

W czasie, kiedy SMS Graf Spee rozkładany był na części pierwsze, w gdańskiej dzielnicy Brösen (Brzeźno) budowano kościół katolicki. Budowa była przedsięwzięciem całkowicie społecznym i zarówno materiały budowlane, jak i wyposażenie kościoła pochodziło od ofiarodawców (dziś nazwalibyśmy ich sponsorami) lub też było przez nich finansowane. W 1922 roku podarowano parafii m.in. dzwon. I nic w tym nadzwyczajnego by nie było, gdyby nie fakt, że nosi on napis "S.M.S. GRAF SPEE", a więc wiąże się ze znanym już nam krążownikiem. Istnieją co najmniej dwie wersje na temat tożsamości darczyńców. Według pierwszej, wspomnianej przez Waldemara Nocnego w monografii o Brzeźnie, ofiarodawcami byliby marynarze z SMS Graf Spee. Druga, w skromnej opinii autora niniejszego tekstu, znacznie bardziej wiarygodna, mówi o stoczniowcach. Wydaje się mało prawdopodobne, by na krążowniku w zaawansowanym stadium rozbiórki zaokrętowani byli marynarze, tym bardziej, że okręt nigdy nie wszedł do służby.
DzwonZKosciolaSw.Antoniego02.jpg
Napis na płaszczu dzwonu.

Niezależnie od tego, kto był donatorem, dzwon miast służyć Aresowi, wydzwaniał na jutrznię. Wraz z nim trafił tu drugi, mniejszy dzwon, noszący z kolei tajemniczy napis "B.V.G. 1917". Ponieważ oba wykonano z tego samego materiału (patrz niżej), jest prawdopodobne, że także i mniejszy dzwon miał być przeznaczony dla jakiegoś okrętu; niestety, treść napisu trudno z czymkolwiek skojarzyć. Aktualnie oba dzwony służą jedynie jako ozdoba dzwonnicy, a dźwięk dzwonów nad Brzeźnem odtwarzany jest przez urządzenie Hi-Fi.
DzwonZKosciolaSw.Antoniego03.jpg
Dzwonnica kościoła św. Antoniego. Widoczne urządzenie elektroniczne (barwy złocistej) do odtwarzania dźwięku dzwonów.

Dzwony okrętowe zwykle wykonywane były ze stopów miedzi (mosiądzu lub brązu), a jakość materiału, precyzja wykonania i stan utrzymania były istotnym wkładem w prestiż noszących je okrętów. Na SMS Graf Spee, gdyby został ukończony, dzwon raczej nie byłby powodem do dumy. Zapewne z powodu kryzysu wojennego, odlano go ze stopu żelazo-węglowego (prawdopodobnie ze staliwa) w niewiadomej ludwisarni. Nie powinno to dziwić, skoro wiadomo, że podczas I wojny światowej niedobór miedzi dla celów wojennych był tak znaczny, że armia niemiecka posuwała się nawet do rekwirowania zabytkowych dzwonów kościelnych.
DzwonZKosciolaSw.Antoniego04.jpg
Brzeźnieńskie dzwony kościelne (dzwon z SMS Graf Spee po lewej).

Nietypowy materiał i brak opieki konserwatorskiej powoduje, że dzwon stał się doskonałą pożywką dla korozji. Kruchość materiału sprawia ponadto, że podatny jest na uszkodzenia mechaniczne, o czym świadczą obtłuczenia ust dzwonu. Dodatkowym czynnikiem niszczącym jest też na pewno guano. Dopiero niedawno dzwonnicę osłonięto drucianą siatką, by uniemożliwić dostęp gołębiom, jednak przez kilkadziesiąt lat te sympatyczne ptaki zdążyły zostawić, m.in. na obu dzwonach, świadectwo swojej obecności.
DzwonZKosciolaSw.Antoniego05.jpg DzwonZKosciolaSw.Antoniego06.jpg
Dzwon "przyozdobiony" przez gołębie.

Skorodowane wnętrze dzwonu.

Podstawowe wymiary dzwonu:
Średnica ust: 65 cm
Średnica szyi: 37 cm
Wysokość całkowita: 54 cm
Wysokość płaszcza: 30 cm
Wysokość szyi: 8 cm
Długość całkowita serca dzwonu: 56 cm


Dokumentacja fotograficzna dzwonu została sporządzona w dniu 31 sierpnia 2005 r. dzięki uprzejmości proboszcza parafii św. Antoniego, księdza Bernarda Zielińskiego. Zdjęcia kolorowe: dr. wirt. Corzano.

Opracował: dr. wirt. Corzano
Współpraca: prof. wirt. Pumeks

2 września 2005
© by Akademia Rzygaczy Members