Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii
GustavRadde01.jpg

Gustav Radde

(1831 - 1903)

Gustav Ferdinand Richard Radde urodził się 27 listopada 1831 r. w Gdańsku. Był synem Johanna, ubogiego gdańskiego nauczyciela. Matka Gustava, pochodząca z Malborka, cierpiała na chorobę psychiczną i wcześnie go osierociła. Miał dwie siostry i brata, Ottona, który zrobił później karierę kupiecką w Hamburgu.
Kosztem wielkich wyrzeczeń ze strony rodziny podjął naukę w Gimnazjum Realnym Piotra i Pawła. Jednym z jego nauczycieli był profesor Anton Menge, który umiał obudzić w uczniach zamiłowanie do botaniki i zoologii, a w przypadku młodego Gustava sukces w tej mierze był więcej niż pełny. Szybko okazało się jednak, że naukowe aspiracje młodego badacza nie ograniczają się do zakresu wiedzy, będącego przedmiotem nauczania w gimnazjum przy Rzeźnickiej, który obejmował głównie lokalną florę i faunę.
Po ukończeniu nauki został Radde pomocnikiem w słynnej Raths-Apotheke przy Długim Targu, której właścicielem był naonczas niejaki Hartwig. Pracował tam ciężko, rzadko mając chwile dla siebie – ale te właśnie krótkie momenty przeznaczał na poszerzanie swojej wiedzy i snucie planów naukowych ekspedycji.
Pewnego dnia jego przyjaciel, Karl Kumm, również pasjonujący się naukami przyrodniczymi, otrzymał z Hiszpanii przesyłkę z trzema niezwykłymi okazami egzotycznych żuków. Być może wtedy w umyśle Gustava zrodziło się postanowienie o ruszeniu w świat w poszukiwaniu wiedzy i przygody. Od postanowienia do jego realizacji wiodła jednak daleka droga. Główną przeszkodą były oczywiście fundusze. Ale tych na szczęście w dawnym Gdańsku nie brakowało i nigdy nie skąpiono środków na edukacje zdolnych Gdańszczan. Nie na darmo zwano kiedyś Gdańsk „republiką uczonych”. Korzystając z protekcji przyjaciół, znających jego zapał i zamiłowanie do badań naukowych, nawiązał Radde kontakt z Gdańskim Towarzystwem Przyrodniczym (Naturforschende Gesellschaft), które udzieliło mu niewielkiego stypendium z przeznaczeniem na koszty wyprawy. Jego projekt wsparli również finansowo dawny nauczyciel, prof. Menge i przyjaciel, Karl Kumm. Pozostały przeszkody natury formalnej, które zniknęły, kiedy rosyjski konsul w Gdańsku wystawił Raddemu paszport ważny na południową Rosję i Krym.
Wyjechał w 1852 r. by nigdy już nie ujrzeć rodzinnego Miasta.
GustavRadde02.jpg
Radde wyrusza na Syberię w 1857 r.

Razem z kupiecką karawaną wyruszył na wschód, by dotrzeć na Krym. Konsul Szwajcarii w Gdańsku wyposażył go w pismo polecające do słynnego, osiadego na Krymie, botanika Christiana von Steven - założyciela pierwszego ogrodu botanicznego nad Morzem Czarnym. Von Steven potraktował Raddego bardzo życzliwie. Z uznaniem odniósł się do jego dotychczasowych prac i dał mu mieszkanie w swoim majątku niedaleko Symferopola.
Radde spędził na Krymie trzy lata. Latem zbierał okazy, a zimą dokumentował znaleziska, między innymi sporządzajac na zlecenie von Stevena rysunki roślin i zwierząt. Prowadząc zlecone mu przez pryncypała badania poznał niejakiego Józefa Szatyłowa, społecznika i właściciela ziemskiego, który zaproponował mu i sfinansował utworzenie w swoim majątku niewielkiego muzeum przyrodniczo-historycznego. Kolekcja z muzeum Szatyłowa została z czasem przekazana uniwersytetowi w Moskwie.
W 1854 r., wraz z bogatą kolekcją okazów przyrodniczych wyruszył Radde do Petersburga. Tam opracował i opublikował wyniki swoich prac badawczych w rozprawie pod tytułem "Zarys charakterystyki roślinności Krymu" wydaną w języku niemieckim przez redakcję Biuletynu Cesarskiego Towarzystwa Przyrodniczego (Bulletin de la Soc.Imp. des Naturalistes. Moscou, 1854). Drugą z prac Raddego, będącą plonem jego trzyletniego pobytu na Krymie, stanowił opis zwyczajów Tatarów krymskich ("Крымские татары"), opublikowany w dwóch kolejnych numerach "Wiadomości Cesarskiego Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego" ("Вестник императорского Русского географического общества" roczniki 1856 i 1857).
Rozmach i nowatorstwo tych badań przyniosło mu uznanie w kręgach cesarskich naukowców. Nic więc dziwnego, że wkrótce otrzymał zaproszenie do wstąpienia do Cesarskiego Towarzystwa Geograficznego w St. Petersburgu oraz do udziału w ekspedycji podejmowanej przez Towarzystwo w celu przeprowadzenia badań we wschodniej Syberii.
Wyprawa zamieniła się w czteroletni pobyt na wschodzie, w trakcie którego Radde prowadził badania i uczestniczył w kolejnych wyprawach naukowych w tej odkrywanej dopiero dla nauki części świata.
Czas jakiś przebywał w kozackiej kolonii nad Amurem, a u miejscowej ludności cieszył się takim mirem, że osada została na jego cześć nazwana „Stanica Raddewka”.
Całymi skrzyniami słał zebrane przez siebie próbki skał, nikomu dotychczas nieznane okazy owadów i inne egzemplarze zadziwiającej fauny do muzeum Cesarskiej Akademii Nauk w Petersburgu. Ta działalność sprawiła, że w 1860 r. zaproponowano mu posadę kustosza w Muzeum Zoologicznym Petersburskiej Akademii Nauk. W styczniu 1860 r przeniósł się zatem do Petersburga, gdzie powierzono mu opracowanie i usystematyzowanie zgromadzonych przez niego samego okazów.
GustavRadde03.jpg
Stanica Radewka w II poł. XIX w.

Na badaniach południowo-wschodniej Syberii nie kończyły się jednak plany naukowe Raddego.
W 1863 r. ożenił się z córką innego znanego naukowca, F.F.Brandta. W tym samym roku przeniósł się wraz z żoną do Tbilisi w Gruzji, gdzie objął posadę w „Obserwatorium Fizycznym”, a to umożliwiło mu realizację planów badawczych już jako urzędnikowi rosyjskiego państwa, a więc dawało możliwość swobodnego podróżowania i dostęp do środków przeznaczanych na cele naukowe z państwowej kasy.
W roku 1864 zaproponował szczegółowy plan badań Kaukazu i wkrótce okazać się miało, że realizacja tego planu stanie się jego życiowym zadaniem i osiągnięciem.
W roku 1867 założył w Tbilisi Muzeum Kaukaskie, które gromadziło eksponaty z zakresu miejscowej przyrody i etnografii. Muzeum, które istnieje do dziś i pamięta o swoim założycielu, prowadził przez ponad 30 lat – do końca swego życia.
GustavRadde04.jpg GustavRadde05.jpg
Typy kaukaskie - rysunki G.Raddego z książki Chewsuren und ihr Land (1878)
Jako cel naukowy postawił sobie zbadanie całego Kaukazu. Organizował wyprawy do Armenii, Dagestanu, północnej Persji, Czeczenii, Abchazji i innych kaukaskich krajów. Relacje z tych podróży oraz wyniki naukowych badań w ich czasie prowadzonych były chętnie drukowane zarówno w Rosji jak i w obszarze niemieckojęzycznym. Tak powstały Ornis Caucasica (1884) i Podróże po południowej części Syberii Wschodniej w latach 1855-59 (wyd. 1862-1863).
Podróżował również do Indii, Indonezji, na Cejlon i po krajach śródziemnomorskich.
W roku 1900 był organizatorem ekspozycji kaukaskiej na międzynarodowej wystawie w Paryżu, za którą otrzymał wiele nagród.
GustavRadde06.jpg GustavRadde07.jpg
Założone przez Raddego w 1867 r. Muzeum Kaukaskie w Tbilisi.

Popiersie Raddego na dziedzińcu Muzeum Kaukaskiego w Tbilisi.

Nigdy nie zapomniał o Gdańsku. Od początku swojej naukowej przygody w Rosji pisał listy do przyjaciół w Mieście. Opisywał w nich swoje odkrycia, podróże i życie, jakie wiódł, wędrując przez kaukaskie i syberyjskie pustkowia. Sposób w jaki pisał o swoich wyprawach daleki był od suchego, naukowego stylu. Niektórzy nazywali go nawet „naukowcem-poetą”. W jego listach i książkach ludzie nauki znajdowali ogromne ilości informacji o przyrodzie i kulturze miejsc, które odwiedzał, zaś miłośnicy literatury podróżniczej czytali jego dzieła z zapartym tchem, odnajdując w nich opisy podróży w nieznane, bajecznych krajobrazów i egzotycznych ludów.
Towarzystwu Przyrodniczemu, które wspomogło go u progu jego wielkiej, niekończącej się, naukowej wędrówki, przysyłał z Tbilisi liczne eksponaty, które wzbogacały gdańską kolekcję przyrodniczych artefaktów.
Za swoją działalność naukową otrzymał wiele wyróżnień. Został między innymi uhonorowany doktoratem honoris causa uniwersytetu w Dorpacie. W 1884 roku przewodniczył obradom I Międzynarodowego Kongresu Ornitologicznego w Wiedniu.
Od 1889 r. był członkiem-korespondentem Petersburskiej Akademii Nauk.
Jego imieniem nazwano kilka gatunków zwierząt, jak na przykład żaba mongolska – po łacinie nazywająca się Bufo raddei.
Zmarł 14 lub 15 marca 1903 r. w Tbilisi i pochowany został w Likanach, niedaleko Borżomi nad rzeką Kura. Na swoim grobie kazał napisać:
Tu spoczywa strudzony człowiek,
Gustav Iwanowicz Radde.
Śmierć mnie nie przeraża.
Jest przecież siostrą snu.
W przedwojennym Gdańsku imię Gustava Radde nosiła ulica we Wrzeszczu, po wojnie oddana w patronat nauczycielowi Polskiej Szkoły Handlowej w Wolnym Mieście Gdańsku - Szczepanowi Pileckiemu.


Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1., 2., 5. i 6.: Goethe-Institut Tbilisi
3. i 4. www.kaukasus-reisen.de



15 czerwca 2005
© 2004-2007