Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii

Paweł Pater

1656-1724

Paweł Pater urodził się roku 1656 w Wierzbowie na (polskim ówcześnie) Spiszu w węgiersko-niemieckiej rodzinie luterańskiego duchownego. Na skutek prześladowań religijnych państwo Paterowie zdecydowali się zmienić miejsce zamieszkania na Wrocław. Dzieciństwo i wczesna młodość Pawła nie należały do beztroskich, obok nauki w szkole musiał bowiem pracować w księgarni, by finansowo wspomóc rodziców. Jak się jednak okazało, konieczność zarobkowania nie wpłynęła negatywnie na naukę - dzięki wsparciu profesorów mógł zacząć naukę w wrocławskim Gimnazjum św. Marii Magdaleny, które ukończył w roku 1679, a dzięki stypendium uzyskanemu od Rady Miejskiej Wrocławia mógł kontynuować naukę w Lipsku i Jenie, gdzie zainteresował się matematyką i astronomią. W marcu 1681r. wygłosił nawet dysputę na temat zaobserwowanej komety, którą następnie przetłumaczył na język niemiecki, a w końcu ogłosił drukiem. Edukację zakończył w roku 1685 zdając egzamin magisterski z filozofii. Po studiach przez pewien czas utrzymywał się z udzielania prywatnych lekcji, i wraz ze swoimi uczniami podróżował po Niemczech i Holandii.
W roku 1688 trafił do Torunia, gdzie podjął się nauczania przedmiotów ścisłych w tamtejszym Gimnazjum Akademickim. Tam Pater dał się poznać jako świetny pedagog. Swoich uczniów ujmował niecodziennym nawet w dzisiejszych czasach podejściem do nauczania – na swoich zajęciach starał się łączyć teorię z praktyką, a także nawiązywał do zastosowania matematyki w geografii, astronomii, nawigacji, mechanice i architekturze.
Rok później w związku z obawą przed mającą wybuchnąć wojną, później nazwaną "północną", Pater postanowił przenieść się z powrotem do Wrocławia. Przedtem jednak zahaczył o Gdańsk w celu zapoznania się ze zbiorami tutejszej biblioteki. Miasto zachwyciło uczonego do tego stopnia, że to w nim postanowił się osiedlić. Początkowo utrzymywał się z prywatnego nauczania drukarstwa, a w roku 1705 przy poparciu burmistrza Jana Ernesta Schmiedena udało mu się objąć posadę profesora matematyki w Gimnazjum Akademickim. W dalszym ciągu utrzymywał świetny kontakt z młodzieżą, a nawet często można było go spotkać spacerującego w towarzystwie uczniów. Wzbudzał ich zainteresowanie i sympatię nie tylko ciekawie prowadząc zajęcia, na których polecał m.in. konstruowanie przyrządów nawigacyjnych takich jak kompasy, oktanty czy lunety (jedną z nich podarował nawet królowi Augustowi II), ale też dzięki pogodzie ducha, poczuciu humoru i życzliwemu podejściu. Nie mieli mu nawet za złe tego, że do programu nauczania wprowadzał pewne zmiany – dodawał np. wykłady z optyki, chronologii, czy statyki.
W roku 1707 Pater wpadł na nowatorski pomysł połączenia szkoły ogólnej ze szkołą techniczną – tak powstała szkoła, którą dziś nazwalibyśmy poligraficzną. Chętnych do nauki zaś nie brakowało. Inicjatywa ta spodobała się królowi Augustowi II i Radzie, a cztery lata później Pater uzyskał pozwolenie na otworzenie niewielkiej prywatnej drukarni „Kunst-Offizin”, dzięki której uczniowie mogli się uczyć zawodu w praktyce – zaczynając od drukowania ulotek reklamujących szkołę. Placówka wraz z internatem i oficyną mieściła się na ulicy Poggenpfuhl (Żabi Kruk). Absolwenci szkoły Patera uzyskiwali tytuł czeladnika.
Nie ograniczał się do działalności pedagogicznej, był aktywny także na wielu innych polach – przebywając w Gdańsku zainteresował się nawigacją i żeglugą, napisał nawet dysertację o Morzu Kaspijskim. Szczególną słabość miał jednak do astronomii i to jej poświęcił większość prac – m.in. o koniunkcji Słońca i Wenus czy zorzy polarnej. W 1712 roku nawiązał współpracę z Danielem Fahrenheitem z którym prowadził doświadczenia nad skonstruowaniem mierników temperatury i ciśnienia. Zainteresowania Patera obejmowały również zgoła odmienne dziedziny - tworzył panegiryki, a podczas pobytu w Toruniu na potrzeby szkoły napisał sztukę teatralną w której wychwalał nie tylko zwycięstwa Jana III Sobieskiego, ale też swoją umiłowaną matematykę i astronomię. W gdańskim Gimnazjum zajmował się również hebraistyką dla celów teologii.
Na szczególne podkreślenie zasługuje działalność Patera jako drukarza. Specjalizował się przede wszystkim w dochodowych kalendarzach, które z przywileju króla mógł dystrybuować w północnej Polsce. Zawierały one m.in. artykuły popularnonaukowe z zakresu matematyki, astronomii, fizyki, geografii i wiedzy o morzu, a także liczne ciekawostki. Pater, używał ich również, jak na człowieka epoki oświecenia przystało, do walki z astrologią i prognostykarstwem, czyli przepowiedniami co do mających nastąpić wydarzeń.
Jak każdy człowiek miał też swoje przywary – cechowało go duże niedbalstwo w kwestii ubioru, a peruka rzadko leżała prosto na jego głowie. Lubił też poprawiać sobie humor alkoholem, czasem do tego stopnia, że uczniowie musieli zanosić go do domu. A i bez alkoholu humoru mu nie brakowało – sam napisał żartobliwe epitafium na okazję własnej śmierci, która zabrała go po krótkiej chorobie dnia 7 grudnia 1724 roku.
Paweł Pater, jako twórca pierwszej szkoły zawodowej w Gdańsku, jest istotną (choć zapomnianą) postacią, która miała znaczący wkład w rozwój szkolnictwa w tej części Europy. Miał swoją wizję kształcenia poglądowego, którą realizował z ogromnym powodzeniem. Wielu współczesnym pedagogom powinien być stawiany za wzór podejścia zarówno do uczniów, jak i do samego nauczania.
© 2004-2007