M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Landeshaus

Landeshaus01.jpg
Budynek powstał w latach osiemdziesiątych XIX w. Zbudowała go firma „Ende und Böckmann” – ta sama, która wzniosła Wielką Synagogę przy Nowych Ogrodach, naprzeciwko siedziby Nadprezydentury Prowincji Prusy Zachodnie. Koszt inwestycji wyniósł około pół miliona ówczesnych marek.
Podobnie jak w przypadku Synagogi, gmach miał cechy charakterystyczne dla gdańskiego neorenesansu. Składał się ze skrzydła głównego, z dachem zwieńczonym renesansową wieżyczką, i dwóch bocznych, oraz bocznej wieży, przypominającej zwieńczeniem wieżyczkę Domu Przyrodników. Elewacje wykonano z ciemnoczerwonej cegły i ozdobiono elementami z czerwonego piaskowca. Część ozdobnej kamieniarki była złocona.
W środkowej części znajdowała się wysoka na dwa piętra sień z drewnianą, ośmiokątną galerią z ogromnym herbem prowincji na plafonie.
Parter zajmowały pomieszczenia parlamentu prowincji. Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem była sala posiedzeń Landtagu, podobnie jak sień, wysoka na dwa piętra, i przyozdobiona freskami. Freski powstały w początku lat 90-tych XIX w., a ich autorem był prof. Ernst Röber z Düsseldorfu.
Landeshaus02.jpg
Klatka schodowa w budynku Volkstagu

Przedstawiały najważniejsze momenty z dziejów Prus Zachodnich, ze szczególnym uwzględnieniem Gdańska. Naprzeciw głównego wejścia do sali przedstawiono wjazd wielkiego mistrza Zygfryda von Feuchtwangena do Malborka. Obok, na mniejszych polach oglądać można było Prusów, broniących swoich starych bogów przed krzyżakami, przynoszącymi im chrześcijaństwo. Na drugim mniejszym polu ukazano wędrówkę niemieckich kolonistów, przenoszących się z Rzeszy do państwa krzyżackiego wraz z całym dobytkiem.
Na ścianie ponad głównym wejściem do sali namalowano Pawła Beneke, witanego przez Radę i ludność Gdańska po jego morskim zwycięstwie i zdobyciu „Sądu ostatecznego” Memlinga. Pozostałe ściany sali zdobiły cztery nisze, z malarskimi przedstawieniami cnót kardynalnych. W niszach dłuższych ścian ustawiono wykonane z brązu pomniki Fryderyka Wielkiego i cesarza Wilhelma I. Na dwóch wolno stojących kolumnach, po obu stronach mównicy stały popiersia cesarzy Fryderyka III i Wilhelma II.
Landeshaus03.jpg Landeshaus04.jpg
Wnętrza Landeshausu
Na pierwszym piętrze znajdowały się pomieszczenia biurowe, a na drugim apartament służbowy przewodniczącego Landtagu.
Budynek odpowiadał standardom reprezentacyjnych siedzib władz z czasów, w których został zbudowany. Rychło okazało się jednak, że jego reprezentacyjność przeważa nad funkcjonalnością, a szczególnie, że przestrzenie biurowe są znacznie za małe jak na potrzeby rozbudowującej się admistracji. Spowodowało to konieczność dobudowania dodatkowych budynków. Jednakże w opinii ówczesnych architektów, obiekty te były przeciwieństwem gmachu Landtagu, biorąc pod uwagę ich wartość architektoniczną.
20Juni1938b.jpg
Unikatowa fotografia z czasów zmierchu Wolnego Miasta - sala obrad Volkstagu, pełna deputowanych, którzy lekceważąc przepisy przybyli na obrady w mundurach hitlerowskich organizacji, dla uczczenia piątej rocznicy zwycięstwa wyborczego Hitlera w Rzeszy (w białym kółku dwaj polscy posłowie - jedyni w cywilnych ubraniach)

Z chwilą utworzenia Wolnego Miasta, budynek Landtagu przeznaczony został na siedzibę parlamentu i odtąd nazywano go Volkstagiem. Po wybuchu wojny w 1939 r. i aneksji Gdańska przez III Rzeszę, utworzono w Gdańsku zarząd prowincji Danzig-Westpreußen i jemu właśnie przekazano siedzibę dawnego parlamentu.
Landeshaus05.jpg
Rejon skrzyżowania Nowych Ogrodów z Promenadą na zdjęciu lotniczym z 1947 r. Czerwona strzałka wskazuje ruinę Landeshausu, niebieska - Nadprezydentury.

Budynek nie uniknął zniszczeń wiosny 1945 r. Znając relacje o bombardowaniach, które miały miejsce jeszcze przed zajęciem Miasta przez Armię Czerwoną, można przypuszczać, że spłonął w wyniku działań wojennych. W tym rejonie nie działały prawdopodobnie radzieckie komanda podpalające metodycznie budynek po budynku, skoro przetrwały w stanie niemalże nietkniętym sąsiednie obiekty przy Nowych Ogrodach.
Nie ma zbyt wielu źródeł, z których możnaby wnioskować o stanie zachowania dawnej siedziby Volkstagu.
Jednym z nich jest notatka pochodząca z Dziennika Bałtyckiego z 12 maja 1946 r. Czytamy w niej:
Ruiny Senatu i Volkstagu przypominają ostateczna klęskę poniesioną przez niemczyznę. Na zachowanym froncie b. Volkstagu widzimy jednak jeszcze pozostałość po niej: wysoce znamienne płaskorzeźby. W górnym szeregu uplasowani kolonizatorzy "niemieckiego wschodu" - mnich, kupiec, żeglarz panują nad wyrażonymi w rzeźbie niżej podobiznami tubylców: rybakiem-kaszubą, słowiańską dziewczyną w wiejskiej chustce, flisem z ogromnymi sarmackimi wąsami. Oto rzeźby z okresu i ze sfery marzeń Hakaty. Ale to minęło.*
Oddzieliwszy triumfalizm i patriotyczne zadęcie autora od interesujących nas informacji, możemy stwierdzić, że w rok po zakończeniu wojny Landeshaus i Nadprezydentura istniały jeszcze w stopniu zachowania, pozwalającym na odczytanie treści programowych dekoracji rzeźbiarskiej. W przypadku cytowanej relacji istnieje jednak prawdopodobieństwo, że jej autor pomylił się i nazwał Nadprezydenturę "b. Volkstagiem", bowiem analiza archiwalnych zdjęć siedziby tego ostatniego, nie ujawnia na jego froncie rzeźb o treściach tak skomplikowanych, o jakich wspomina Dziennik Bałtycki.
Przyglądając się zdjęciu lotniczemu zniszczonego Gdańska, zauważyć można zarys zarówno Nadprezydentury jak i Landeshaus. W przypadku tego drugiego widać bardzo dokładnie zarys ścian nośnych pozbawionego dachu budynku, zarys ten jednak zdaje się być nieco mniejszy od zaznaczanego na przedwojennych planach kształtu. Wygląda to tak, jakby zniszczeniu uległy skrzydła boczne, a przetrwała - jako wypalona ruina - część środkowa budynku. Wiele odbudowanych w Gdańsku budynków było w znacznie gorszym stanie, a więc przypuszczać należy, że znaczenie miał tu raczej fakt politycznej i historycznej wymowy siedzib władz pruskich, a następnie hitlerowskich. Nie jest mi znana data ostatecznego zniknięcia pozostałości po siedzibie parlamentu Wolnego Miasta z powierzchni ziemi.
Landeshaus06.jpg
Zarys budynku Landtagu na współczesnym zdjęciu lotniczym. Numerami oznaczono: 1 - Komendę Miejską Policji, 2 - siedzibę Sądu Apelacyjnego, 3 - siedzibę Sądu Okręgowego, 4 - Urząd Miasta, 5 - zespół budynków Szpitala Wojewódzkiego.

W latach powojennych zmieniono układ skrzyżowania Promenady (ul.3 Maja) i Nowych Ogrodów, przesuwając je znacznie w kierunku zachodnim. W efekcie miejsce, w którym niegdyś stał Landtag jest obecnie częściowo pustym placem, na którym urządzono parking Komendy Miejskiej Policji, a częściowo przebiega przez nie rozszerzona i przesunięta ulica 3 Maja.

Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1) Archiwum Akademii Rzygaczy
2) www.bildindex.de
3) i 4) Danzig und seine Bauten, Berlin 1908
5) Danzig Report No. 127
6) Fragment zdjęcia lotniczego spalonego Gdańska (z okładki Gdańsk pomnik kultury - teka gdańska 3
7) Opracowanie autora z wykorzystaniem fragmentu ortofotomapy ze strony WODGiK w Gdańsku

* Cytat za J.Friedrichem w: Gdańsk pomnik historii - teka gdańska 2

14 czerwca 2005
© 2005 Aleksander Masłowski

© by Akademia Rzygaczy Members