Wydział Symbolologii

Strona główna
ZOO Akademii

Flagi Gdańska

Czasy najdawniejsze

Najstarsze przykłady gdańskich weksyliów zobaczyć możemy na miejskich pieczęciach. Szczęśliwie się składa, że widniały na nich wizerunki okrętów, które aż „prosiły się” o jakieś oflagowanie. Niestety, fakt, że flaga występuje na okręcie zobrazowanym na pieczęci nie świadczy jeszcze o tym, iż była to flaga Miasta – mogła być tylko elementem zdobiącym pieczętny rysunek. W dodatku, zwłaszcza na tych najstarszych pieczęciach, rysunki nie są zbyt wyraźne, co uniemożliwia ustalenie wyglądu flag z całą pewnością.
Na pierwszej znanej gdańskiej pieczęci, pochodzącej najprawdopodobniej z pierwszej połowy XIII wieku, widać małą chorągiewkę z dwoma poziomymi pasami. O ile flaga taka istniała w rzeczywistości, najprawdopodobniej była biało – czerwona, lub czerwono - biała – nie ze względu na „prapolskie korzenie” Miasta, ale ze względu na fakt, iż barwy te były wśród miast hanzeatyckich najpopularniejsze (a i Gdańsk przyjął je do swego herbu). Na kolejnej XIII wiecznej pieczęci – sekrecie zobaczyć możemy flagę z „krzyżem”. Daję cudzysłów, gdyż rysunek jest na tyle niewyraźny, że można ten krzyż uznać nawet za swastykę. W każdym razie nawet jeśli jest to krzyż, to nie ma on raczej za wiele wspólnego z późniejszymi krzyżami gdańskimi – w tym okresie, w krajach chrześcijańskich, krzyże pojawiały się na chorągwiach bardzo często i niekoniecznie w ściśle heraldycznym kontekście. Być może też jest to chorągiew Zakonu Krzyżackiego – biorąc pod uwagę, że najstarszy odcisk tej pieczęci pochodzi z 1317 r., nie wykluczałbym takiej tezy z całą pewnością. Pierwszymi pieczęciami, na których widnieją już niewątpliwe chorągwie gdańskie są pieczęć wielka i sekreta (z ok. 1400 roku). Na pieczęci wielkiej widzimy (rys. 1) czerwony proporzec z godłem umieszczonym prostopadle do drzewca, na sekrecie (rys. 2) krzyże są już ustawione do drzewca równolegle, ale zlewają się w coś na kształt krzyża Jagiellonów (wspólna belka pionowa i dwie poprzeczki) – podejrzewam, że wynika to z niezbyt starannego rysunku, będącego skutkiem niewielkiej ilości miejsca na pieczęci. W drugiej połowie XIII wieku większość statków z miast portowych północnej Europy zaczęła używać, oprócz zwisających z masztu proporców, banerów umieszczonych na rufie – prototypów dzisiejszych bander. Takimi banerami (rys. 3) posługiwały się od mniej więcej XIV wieku również statki gdańskie – były one prostokątne, w ułożeniu pionowym i widniało na nich gdańskie godło – dwa białe krzyże w słup. Pod tak samo wyglądającą chorągwią walczyły również oddziały gdańskie w bitwie pod Grunwaldem, co znamy z wiekopomnego dzieła Jana Długosza Banderia Prutenorum.






XV - XVIII wiek

Na mocy przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka (1457 r.) herb Gdańska został udostojniony poprzez dodanie do dwóch krzyży korony. Znalazło to oczywiście również odzwierciedlenie na gdańskich flagach i banderach. Z czasem flaga uległa wydłużeniu – z pionowej zrobiła się pozioma (rys. 4). Układ godła na płacie (równolegle do drzewca) nie uległ zmianie, z tym, że było ono umieszczane zawsze bliżej drzewca niż środka płata – ta tradycja przetrwała w gdańskich flagach do dnia dzisiejszego. Miało to (i ma) praktyczne zastosowanie – gdy flaga faluje na wietrze, godło jako będące bliżej drzewca jest bardziej widoczne – tkanina przy drzewcu mniej się marszczy. Dokładny rysunek godła na fladze w zasadzie nie jest możliwy do ustalenia - każdy z rysowników oddawał go nieco inaczej - korony i krzyże miały różne kształty - stąd prezentowne tutaj mają charakter orientacyjny.
Są źródła, które podają wprawdzie, iż w XVII i XVIII wieku pojawiły się przejściowo bandery odmiennie wyglądające, ale ze względu na to, iż są niezbyt pewne prezentujemy je w ramach wykładu „Inne weksylia z Gdańskiem związane”.

Wolne Miasto Gdańsk 1807 – 1814 (napoleońskie)

Flaga państwowa – była to, w zasadzie niezmieniona gdańska flaga z wcześniejszych okresów.
Bandera handlowa – Jak podaje w swoim opracowaniu „Napoleońskie Wolne Miasto Gdańsk. Ustrój, Prawo, Administracja.” Edwin Rozenkranz „Stanowiło ją czerwone płótno z białym pasem wzdłuż drzewca. Na białym pasie widniał herb miasta w kartuszu.”
Z tego opisu wynikałoby raczej, że herb ten przedstawiony był bez trzymaczy (lwów), jednak biorąc pod uwagę, że w oficjalnych sytuacjach herb Miasta częściej był przedstawiany w wersji pełnej (z trzymaczami), prezentujemy tu dwie alternatywne wersje bandery. Uprzedzając ewentualną krytykę, wyjaśniam, że przy rysowaniu flagi z herbem bez trzymaczy popełniłem świadomie i z premedytacją błąd – otóż umiejscowienie korony nad tarczą herbową (a nie w jej polu), choć błędne heraldycznie, było wówczas bardzo często stosowane, co możemy zaobserwować np. na gdańskich monetach z epoki napoleońskiej.
   
Inną flagą Wolnego Miasta z tego okresu była flaga (najprawdopodobniej) celna – czerwona, z herbem Miasta otoczonym grubym wieńcem zielonych (laurowych?) liści. Ponieważ też niestety nie znamy bliższych szczegółów, przedstawiamy dwie alternatywne wersje – jedną, z herbem pełnym (z trzymaczami) i jedną z samym godłem w wieńcu.
   

XIX wiek

Wizerunek tej flagi pochodzi z serwisu www.fotw.net – choć wskazywana jest tam jako wątpliwa, datuje się ją (o ile istniała) na początek XIX wieku (1805 r.).
Bez wątpienia flaga taka istniała, aczkolwiek trudno stwierdzić, czy już w 1805 r., czy dopiero później – widać taką flagę np. na zdjęciu, datowanym na ok. 1905 rok, z okładki pierwszego albumu z serii „Był sobie Gdańsk”. Oczywiście wzór herbu na tej fladze był nieco odmienny – ten prezentowany to wzór opracowany dla gdańskiego Senatu II Wolnego Miasta (1920 – 1939).

Wolne Miasto Gdańsk 1920 – 1939

Wizerunki wcześniejszych flag nie miały ściśle określonych wzorów, i praktycznie w każdym opracowaniu różnią się nieco krojem herbów, godeł i innymi detalami. Właściwie dopiero od czasów II Wolnego Miasta dokładny wygląd flag możemy określić z całkowitą pewnością. Podstawową flagą Gdańska z tego okresu była Staats und Handelsflagge (flaga państwowa i bandera handlowa). Jej zasadniczy wygląd (godło Miasta na czerwonym płacie) był taki sam jak w wiekach wcześniejszych.
Dienstflagge (flaga służbowa) – przysługiwała wszystkim państwowym pojazdom (środkom lokomocji) używanym w danej chwili do wykonywania czynności urzędowych – w szczególności pojazdom policyjnym, celnym i pilotów portowych.
Postflagge (flaga pocztowa) – używana przez statki przewożące pocztę.
Lotsenflagge – flaga pilota portowego – zazwyczaj flagi pilota używają statki, które albo pilota wzywają, albo mają go na pokładzie (w państwach, które takiej flagi nie mają stosuje się najczęściej flagę „G” kodu sygnałowego). Gdańska służyła tylko do wzywania pilota.
Stander der Wasserfahrzeuge der Polizei – proporczyk jednostek pływających policji. Z różnych źródeł wynika, że używały go również służby celne.
Zollstander – proporczyk celny.
Senatsflagge – flagi tej mogli używać wszyscy członkowie Senatu do oznakowania swoich pojazdów, podczas odbywania nimi podróży w celach urzędowych.

Gdańsk po 1945 r.

Flaga Miasta z 1991 r.
Podczas II wojny światowej, wraz z włączeniem Wolnego Miasta do III Rzeszy, zaprzestano używania gdańskich flag. Nie przywrócono ich także w czasach PRL. Dopiero 10 grudnia 1991 roku Rada Miasta Gdańska, powracając do wielowiekowej tradycji, ustanowiła Flagę Miasta. Wygląd jej odbiegał od historycznego, gdyż gdańskie godło umieszczono pośrodku płatu. Flaga nie cieszyła się również wielką popularnością wśród mieszkańców, była wywieszana w zasadzie tylko przez władze miejskie z okazji różnych uroczystości, a i to tylko na niektórych, pojedynczych budynkach.
Flaga z 1996 r.
1 sierpnia 1996 r. Rada Miasta Gdańska ponownie zajęła się kwestią insygniów miejskich – poprawiono wygląd herbu i flagi – jeśli chodzi o tę ostatnią, to oprócz zmiany rysunku godła, przesunięto je – zgodnie z naszą gdańską tradycją – bliżej drzewca. Zacytuję tu fragment uchwały Rady:
„3.1. Flagę Miasta Gdańska stanowi prostokątny czerwony płat tkaniny z umieszczonymi po obu jej stronach koroną i pod nią dwoma równoramiennymi srebrnymi krzyżami w słup, osią w 1/3 od drzewca.
3.2. Stosunek szerokości flagi do jej długości wynosi 5:8.”
Flagę tę często możemy widzieć, gdy powiewa na co dzień na miejskich budynkach, a z okazji różnych świąt i uroczystości również na domach prywatnych, co cieszy najbardziej, gdyż dowodzi przywiązania mieszkańców do swego Miasta.
Opracował: prof. wirt. Danziger

Ilustracje:
1, 2, 4 - 9, 16 – prof. wirt. Danziger
3, 10 – www.fotw.net
11 - 14 - oficjalne wzory flag z Gesetzblatt für die Freie Stadt Danzig w opracowaniu prof. wirt. Grüna
15 - 17 - prof. wirt. Danziger/prof. wirt. Grün
18 – poprawiony przez prof. wirt. Danzigera rysunek z www.fotw.net
19 - www.gdansk.pl

26 maja 2005
© Aleksander Petelski 2005
© by Akademia Rzygaczy Members