Wydział Symbolologii

Strona główna
ZOO Akademii

Gdańskie odznaczenia 1920-1945

Odznaczenia Wolnego Miasta to bardzo ciekawy temat. Ponieważ były wybijane w małych ilościach, są obecnie poszukiwane przez kolekcjonerów, a ich ceny nie należą niestety do najniższych.
Wielkim paradoksem jest fakt, iż były one nadawne mimo tego, że Konstytucja Wolnego Miasta Gdańska wyraźnie tego zakazywała. W artykule 73 czytamy bowiem:
Wolnemu Miastu nie przysługuje prawo nadawania orderów i odznak honorowych. Żadnemu obywatelowi gdańskiemu nie przysługuje prawo przyjmowania tytułów ani orderów.
Dlatego, o ile nie dziwią mnie specjalnie odznaczenia ustanawiane przez różne organizacje (np. Czerwony Krzyż, Industrie und Handelskammer, NSDAP), ani odznaczenia ustanowione w 1938 czy 1939 r., gdy nazistowskie władze konstytucję deptały przecież i w o wiele poważniejszych sprawach, o tyle nie bardzo mogę zrozumieć w jaki sposób mogły w Gdańsku zaistnieć takie odznaczenia jak Rettungsmedaille czy Erinerungszeichen für Verdienste um das Feuerlöschwesen. Niestety jak dotąd nie udało mi się tej zagadki rozwikłać, ale będę się starał i jeśli mi się to uda, to obiecuję, że wyjaśnienie z pewnością się tu znajdzie.
Poniżej opisane są wszystkie odznaczenia jakie w Wolnym Mieście Gdańsku funkcjonowały, a także odznaczenia z lat 1920 - 1945 związane z Gdańskiem - jedno polskie i kilka niemieckich.

Danziger Rettungsmedaille
Gdański medal ratowniczy (za ratowanie życia)

Ustanowiony 18 lutego 1927 r. przez Senat Wolnego Miasta. Odznaka w formie medalu o średnicy 38 lub 39,2 mm, na którego awersie widniał herb Gdańska podtrzymywany przez dwa lwy, z ośmioramienną gwiazdą powyżej tarczy herbowej i napisem „Freie Stadt Danzig” (Wolne Miasto Gdańsk) wzdłuż krawędzi. Na rewersie widniał napis „Für Rettung aus Lebensgefahr” (Za ratowanie z sytuacji zagrożenia życia) w otoczeniu liści laurowych(?). Istniały dwie wersje medalu - wykonane z brązu lub srebra próby 990. Odznaczenie noszone na wstążce szerokości 40 mm – czerwonej z białymi paskami wzdłuż brzegów i żółtymi na krańcach.
Medal przyznawany jako nagroda dla osób, które niosły (nieraz z narażeniem życia) pomoc ofiarom pożarów, katastrof itp.
odznaczeniado45_01.jpg

Feuerwehr Ehrenzeichen
Strażacka odznaka honorowa

Ustanowiona 1 maja 1939 r. Przyznawana za odznaczenie się męstwem lub długą służbę w straży pożarnej. Dzieliła się na dwie klasy – srebrną i złotą. Odznaka w formie krzyża greckiego nałożonego na metalowy okrąg (metal koloru srebrnego lub złotego – zależnie od klasy). Środek krzyża biało emaliowany. Na każdym z ramieniu krzyża odchodzące od środka odznaki czerwone płomienie, po srodku krzyża metalowy herb Gdańska. Odznaczenie noszone na wstążce czerwono-biało-czerwonej. Można powiedzieć, że to dokładna kopia podobnej odznaki niemieckiej (ustanowionej 22 grudnia 1936 r. a zaprojektowanej przez Herberta Knötel’a) Różniła się tylko herbem Gdańska (w niemieckiej była w tym miejscu duża swastyka w okręgu).
odznaczeniado45_02.jpg

Ehrenzeichen der Danziger Einwohnerwehr
Odznaka Honorowa Gdańskiej Straży Mieszkańców

Odznaka dla członków Straży Mieszkańców (Einwohnerwehr) – gdańskiej formacji paramilitarno – policyjnej z okresu Wolnego Miasta. Dokładne kryteria jej przyznawania nie są znane, ale jest ona odznaczeniem niezmiernie rzadkim - jak podaje Christopher Ailsby, nadano ją prawdopodobnie jedynie 15 razy(!), co jednak nie wydaje mi się być prawdą. Odznaka, znana także pod nazwą Danziger Schild für Treue Dienste der Stadt Danzig (Gdańska Tarcza za Wierną Służbę Wolnemu Miastu Gdańskowi) była metalowa, emaliowana, w kształcie trójkątnej tarczy o wysokości 48 mm z Herbem Gdańska otoczonym napisem „Danziger Einwohnerwehr”. Nad herbem łacińska dewiza Miasta: „Nec Temere Nec Timide”. Odznaka przypinana do munduru za pionową agrafkę srebrnego koloru znajdującą się na odwrocie odznaki. Rewers lekko wklęsły, pozłacany, sygnowany M. Stumpf u Sohn, Danzig. Obok na zdjęciu miniaturka odznaki (wys. 21 mm) na szpilce (noszona do ubioru cywilnego).
odznaczeniado45_03.jpg

Ehrenzeichen des Roten Kreuzes
Odznaka honorowa Czerwonego Krzyża

Ustanowiona przez Radę Najwyższą Gdańskiego Czerwonego Krzyża 13 grudnia 1934 r. Odznaka nadawana była za różne zasługi, miała formę biało emaliowanego krzyża, na którego środku widniał okrągły emblemat z symbolem Czerwonego Krzyża otoczony napisem „Rotes Kreuz des Freien Stadt Danzig” (Czerwony Krzyż Wolnego Miasta Gdańska). Odznaka o wymiarach 41 x 57 mm, noszona na wstążce szerokości 31mm, czerwonej z białymi paskami po bokach i złotym obrzeżem. W miejscu łączenia górnego ramienia odznaki z zawieszką widniał złocony herb Gdańska. W późniejszym czasie pod gdańskim herbem dodano swastykę, Istniała też wersja odznaki pozbawiona wstążki, mocowana do ubrania bezpośrednio przez zaczep z tyłu.
odznaczeniado45_04.jpg

Verdienstkreuz des Roten Kreuzes
Krzyż Zasługi Czerwonego Krzyża

Ustanowiony (podobnie jak Ehrenzeichen des RK) przez Radę Najwyższą Gdańskiego Czerwonego Krzyża 13 grudnia 1934 r.
Dzielił się na dwie klasy – klasę pierwszą przyznawano za 25 lat służby, miała wygląd biało emaliowanego krzyża maltańskiego, z pomiędzy którego ramion wystawały srebrne promienie, układające się w okrąg. Po środku odznaki, w otoczeniu wieńca liści laurowych symbol Czerwonego Krzyża otoczonego napisem „Rotes Kreuz des Freien Stadt Danzig”. W późniejszym czasie u góry wieńca laurowego dodano swastykę. Odznakę mocowano do ubrania bezpośrednio przez zaczep z tyłu.
Krzyż drugiej klasy nadawano za 10 lat służby. Odznaka z wyglądu niemal identyczna jak klasy pierwszej, z tym że brak promieni między ramionami krzyża. Odznaka drugiej klasy nie była przypinana, a noszona na białej wstążce z jednym szerokim czerwonym paskiem pośrodku i dwoma wąziutkimi po bokach. Wymiary odznak obu klas wynosiły 39 x 39 mm.
odznaczeniado45_05.jpg odznaczeniado45_06.jpg
Verdienstkreuz des Roten Kreuzes 1 klasy

Verdienstkreuz des Roten Kreuzes 2 klasy

Traditions-Gau-Abzeichen
Pamiątkowa odznaka Gau Danzig (okręgu gdańskiego) NSDAP

Ustanowiona przez gdańskiego Gauleitera NSDAP Alberta Forstera. Data ustanowienia nie jest znana - najprawdopodobniejsze daty to 1933, 1936 lub 1939 rok. Przyznawana w dowód uznania za działalność na rzecz partii. Odznaka w formie owalnej (40 x 32 mm) plakietki przypinanej bezpośrednio do munduru (kieszeń na lewej piersi). Podwójny, szeroki na 5 mm wieniec z liści dębowych, otacza groszkowane pole ze swastyką po środku. Na nią (swastykę) nałożony herb Gdańska. Nad swastyką napis „ALTER”, pod spodem „KÄMPFER” (stary bojownik). Ponieważ odznaka była produkowana przez wielu producentów, spotyka się jej odmiany różniące się detalami (np. brak napisu ALTER KÄMPFER i materiałem, z którego są wykonane - srebro, aluminium lub biały metal (stop składający się w 80% z cyny). Do ubioru cywilnego noszono miniaturkę odznaki (21 x 16,5 mm).
odznaczeniado45_07.jpg

Für Treue Mitarbeit
Za wierną współpracę

Najprawdopodobniej jest to odznaczenie „prywatne”, przyznawane przez Izbę Przemysłowo–Handlową w Gdańsku (Industrie und Handelskammer zu Danzig) swoim członkom, kontrahentom lub współpracownikom. Trudno powiedzieć o nim cokolwiek ponadto, że jest w formie srebrnego (próba 990) medalu o 29 mm średnicy. Jak widać, na każdym ze zdjęć odznaczenie przymocowane jest do innej wstążki. Najprawdopodobniej właściwa jest wstążka czerwona z żóltymi paskami, natomiast druga ma układ barw podobny do pruskiego odznaczenia Allgemeines Ehrenzeichen, stąd przypuszczenie, że została dodana przez kogoś później.
Odznaka pochodzi najprawdopodobniej z okresu 1935 – 1939.
odznaczeniado45_08.jpg odznaczeniado45_09.jpg

Treudienst Ehrenzeichen
Odznaka za wierną służbę

Ustanowiona 28 czerwca 1938 r. Dzieliła się na dwie klasy – przyznawane odpowiednio za 25 i 40 lat służby w służbach publicznych (np. policji, straży pożarnej, celnictwie etc). Odznaka w formie krzyża kawalerskiego z zaokrąglonymi szczytami ramion, po środku którego znajduje się obwiedziony liśćmi dębu okrąg. W okręgu widnieje otoczony kropkowaniem herb Gdańska podtrzymywany przez lwy. Herb opiera się na postumencie, którego centralną częścią jest swastyka. Rewers gładki. Odznaka za 25 lat srebrna, za 40 lat pozłacana. Noszona na błękitnej wstążce. Istnieje jeszcze dodatkowa klasa odznaczenia – częściowo srebrzona, a częściowo złocona, z dodaną cyfrą 50 na górnym ramieniu krzyża – przyznawana była, aby zaznaczyć liczbę lat (50) zatrudnienia w prywatnej firmie.
odznaczeniado45_10.jpg
Krzyż za 25 lat służby

Polizei-Dienstauszeichnung
Odznaczenie za służbę w policji

Ustanowione 20 czerwca 1938 r. Odznaczenie dzieliło się na trzy klasy, przyznawane były za odsłużenie określonej liczby lat w policji. Za 8 lat przysługiwał srebrny medal, na którego awersie widniał herb gdańska w otoku liści dębowych (wzór herbu taki jak w Treudienst Ehrenzeichen), na rewersie napis „Für treue dienste in der Polizei”, poniżej napisu cyfra „8” i dwie gałązki laurowe. Za odsłużenie większej ilości lat przysługiwały krzyże – srebrny (18 lat) i pozłacany (25 lat). Wygląd obu krzyży (poza kolorem) był identyczny. Oba z wyglądu zbliżone do Treudienst Ehrenzeichen – różnił się tym, że nie miały zaokrąglonych ramion, okrąg nie był otoczony wieńcem liści dębowych, a pomiędzy ramionami krzyża umieszczono pęki promieni. Zarówno krzyże jak i medal noszone były na wstążce błękitnej.
odznaczeniado45_11.jpg odznaczeniado45_12.jpg odznaczeniado45_13.jpg
Krzyż za 25 lat służby

Krzyż za 18 lat służby

Medal za 8 lat służby (awers i rewers)

Danziger Kreuz
Krzyż Gdański

Pod taką nazwą znane jest najsłynniejsze chyba odznaczenie związane z Miastem, którego prawidłowa nazwa, zgodnie z tym co było napisane na aktach nadania orderu, brzmi Kreuz von Danzig. Albert Forster, jako samozwańcza głowa Wolnego Miasta Gdańska (Staatsoberhaupt) ustanowił je 31 sierpnia 1939 r. aby wynagrodzić „chwalebną służbę w budowaniu narodowosocjalistycznej partii w Wolnym Mieście”. Odznaczenie dzieliło się na dwie klasy. Odznaka pierwszej klasy miała formę krzyża przypinanego na agrafkę, odznaka drugiej klasy była noszona na wstążce. Wygląd odznak obu klas był identyczny, przy czym krzyż pierwszej klasy był większy (44 na 60 mm) i lekko wypukły, a drugiej klasy mniejszy (31 na 43 mm) i płaski. Order miał formę biało emaliowanego krzyża, ze złoconymi liniami wzdłuż brzegów, na którego górne ramię było nałożone złocone godło Gdańska – korona i dwa krzyże (krzyże były również złocone, mimo iż w herbie Gdańska są srebrne). Wstążka (w drugiej klasie) czerwona z białymi paskami wzdłuż brzegów i żółtymi paskami na skraju (biały i żółty pasek przedzielone wąskim paskiem czerwieni). Projektantem odznaki był prof. Benno von Arent, a producentem firma Hülse z Berlina. Nadano 88 orderów pierwszej klasy i 253 drugiej. Większość odznak nadano 24 października 1939, przy czym podobno na wszystkich aktach nadania widnieje data 31 sierpnia 1939 r. Większość odznaczonych stanowili członkowie SS Heimwehr Danzig i lokalni, gdańscy działacze NSDAP, ale nie tylko – wśród odznaczonych byli m. in. Reinhard Heydrich, Hermann Goering, Joachim von Ribbentrop czy Fritz Todt.
odznaczeniado45_14.jpg odznaczeniado45_15.jpg odznaczeniado45_16.jpg odznaczeniado45_17.jpg
Kreuz von Danzig I kl.

Kreuz von Danzig II kl.

Dyplom nadania Kreuz von Danzig II kl.

Dyplom nadania Kreuz von Danzig I kl.

Ehrennadel der SS Heimwehr Danzig
Odznaka Honorowa SS Heimwehr Danzig

Ustanowiona przez Alberta Forstera 10 października 1939, po włączeniu Wolnego Miasta do Rzeszy – nie jest to już więc odznaczenie Wolnego Miasta, niemniej niewątpliwie z Gdańskiem związane. Była to odznaka pamiątkowa nadawana członkom SS Heimwehr Danzig „dla upamiętnienia służby i walki o wyzwolenie Gdańska”. Otrzymać odznakę mogli także żołnierze, policjanci, czy SA-manni współpracujący z tą jednostką. Odznaka produkowana w gdańskiej firmie Moritz Stumpf und Sohn, o wymiarach 22x17 mm, wyglądała jak miniatura sztandaru jednostki, z tym, że była bardziej kwadratowa (a rzeczywisty sztandar – miał kształt prostokątu o wyraźnie dłuższych bokach poziomych). Wykonana z emaliowanego srebra próby "800", przypinana bezpośrednio do munduru na szpilkę. Wtórniki odznaki (robione przez tę samą firmę) przypinane były na agrafkę, nie miały wybitego numeru nadania i wykonywano je z cynku.
odznaczeniado45_18.jpg

Flak-Erinnerungsabzeichen Danzig
Odznaka pamiątkowa artylerii przeciwlotniczej Gdańska; znana też jako Flakkampfabzeichen der Stadt Danzig – bojowa odznaka artylerii plot. Miasta Gdańska

Odznaka w formie owalu podzielonego na dwie części. W górnej orzeł trzymający w szponach swastykę, a nad nim napis DANZIG, w dolnej - gdańskie godło pomiędzy dwoma lufami armat przeciwlotniczych. W wyglądzie odznaki zwraca uwagę zastosowanie gdańskiego godła bez korony (same krzyże), oraz nieporadny rysunek orła Luftwaffe, mocno odbiegający od obowiązującego wzoru. Trudno ze stuprocentową pewnością stwierdzić, czy było to odznaczenie pamiątkowe czy bojowe (choć najprawdopodobniej to pierwsze), nie wiadomo też dokładnie kiedy i przez kogo zostało ustanowione. Wiadomo jedynie, że była to odznaka nieoficjalna, nie zatwierdzona przez żadne kompetentne organy III Rzeszy. Odznaki produkowała gdańska firma Moritz Stumpf und Sohn w dwóch wersjach - pierwsza ze srebra próby 800, o wymiarach 46 x 37,6 mm (skrzydła orła szerokości 39,1 mm), a druga - ze srebrzonego "buntmetallu", o wymiarach 47,2 x 38,85 mm (skrzydła orła 41,7 mm). Znana jest też "polowa" wersja odznaki - haftowana, o wymiarach 68 x 52 (57) mm.
odznaczeniado45_19.jpg

Erinnerungszeichen für Verdienste um das Feuerlöschwesen
Odznaka pamiątkowa za zasługi w gaszeniu pożarów

Ustanowiona 21 października 1932 r. Przyznawana była za 25 lat służby lub wykazanie się szczególnym męstwem podczas pełnienia służby strażackiej. Była to mała, pozłacana odznaka, o zaokrąglonym kształcie, przypinana bezpośrednio do ubrania. Na odznace widnieją dwa skrzyżowane strażackie topory, a nad nimi hełm gdańskiego strażaka (na hełmie również umieszczony jest gdański herb, ale dodatkowo podtrzymywany przez dwa lwy). Na topory nałożony był okrąg, pośrodku którego widniał herb Miasta otoczony napisem „Freie Stadt Danzig”. Po bokach i u dołu odznaki widniał napis „Verdienste um das Feuerlöschwesen” (zasługi w gaszeniu pożarów). Na samym dole odznaki umieszczony był wieniec z liści laurowych i dwie końcówki od sikawek.
odznaczeniado45_20.jpg

Medaille für Besondere Kulturelle Leistungen
Medal za szczególne zasługi dla kultury

Z dostępnych mi informacji wynika, że był to najzwyklejszy okrągły medal bez żadnej wstążki ani innej zawieszki, nie przeznaczony do noszenia na sobie. Pośrodku medalu znajdowała się – otoczona liśćmi laurowymi – podłużna, spiczasta tarcza z gdańskim herbem. Wokół tarczy i liści widniał gruby okrąg z napisem „Freie Stadt Danzig” (Wolne Miasto Gdańsk) u góry i „Für besondere Leistungen” (za szczególne zasługi) u dołu.
odznaczeniado45_21.jpg

Odznaka pamiątkowa polskiego 318 dywizjonu myśliwsko - rozpoznawczego "Gdańskiego"

Odznaki pamiątkowe przyznawane były najczęściej żołnierzom, którzy nienagannie pełnili przez pewien okres służbę w danej jednostce, lub osobom dla jednostki zasłużonym. Odznakę pamiątkową miał również Dywizjon 318, sformowany 20 marca 1943 r. w Detling w hrabstwie Kent (Wielka Brytania) początkowo jako bombowy, później myśliwsko - rozpoznawczy. Z Gdańskiem poza nazwą miał niewiele wspólnego, jednak jego odznakę pamiątkową chyba warto tu zaprezentować. Odznaka, zaprojektowana początkowo również jako oznaka rozpoznawcza, przedstawiała tarczę z herbem Gdańska ujętą w stylizowane skrzydła, nad tarczą widniała cyfra 318. Oddajmy teraz głos kpt. Mieczysławowi Galickiemu – pilotowi dywizjonu 318:
Pewnego wieczoru dyskutowaliśmy na temat nazw i odznak przyjętych przez poszczególne polskie dywizjony, zorganizowane wcześniej. Nasz dywizjon, chociaż nazwano go dywizjonem gdańskim i miał numer 318, nie posiadał jednak odznaki. Postanowiliśmy przyjąć za odznakę coś, co kojarzyłoby się z miastem Gdańsk. Ad hoc zorganizowaliśmy konkurs i zaczęliśmy występować z rozmaitymi propozycjami. Z najbardziej oryginalnym projektem wystąpił por. Bereżecki, który zaproponował w stylizowanych skrzydłach umieścić herb miasta Gdańska, a nad tarczą herbu numer dywizjonu.
Projekt został przyjęty i por. Bereżecki wybrał się do biblioteki w Rzymie w celu znalezienia w encyklopedii oryginalnego herbu Gdańska i rozrysowania go z zachowaniem proporcji w rozmieszczeniu na tarczy - korony i dwóch krzyży umieszczonych pod nią w pionie. Ostatecznie odznaka przybrała następujący wygląd: na tle stylizowanych skrzydeł umieszczono herb Gdańska przedstawiający w środku na czerwonej tarczy u góry koronę, a pod nią w pionie dwa równoramienne krzyże, o kształcie odznak, a nad koroną numer dywizjonu 318.
Podczas rozmowy z Gp/Capt. Millingtonem przedstawiliśmy rysunek zaprojektowanej odznaki z prośbą o zezwolenie namalowania jej na kadłubach samolotów. Group Captain by się zgodził, ale jak dowiedział się, że odznaka ma posiadać herb Gdańska odrzekł, że Gdańsk na podstawie traktatu wersalskiego jest Wolnym Miastem i uważa, że tę sprawę należy odłożyć.
Zaczęliśmy się zastanawiać, jak wyjść z impasu. W ostateczności, osobiście zaproponowałem tymczasowo namalować na kadłubie, jako odznakę dywizjonu, trzy rozłożone karty określające numer dywizjonu 318, a więc: trójkę kier, asa pik i ósemkę karo. Pomysł podobał się kolegom i jak tylko były warunki ku temu, wymalowano je na kadłubach samolotów. Group Capitain potraktował to z przymrużeniem oka. Natomiast odznakę oryginalną do noszenia na mundurze wykonano w zakładzie medalierskim we Florencji.
Organizacją i dopilnowaniem wykonania odznaki zajął się ówczesny dowódca dywizjonu kpt. Bereżecki.
Odznaki nigdy nie zatwierdzono, a więc była nieoficjalna – zapewne stąd biorą się spore różnice w jej wyglądzie – z dostępnych mi informacji wynika, że skrzydła, cyfra „318”, oraz krzyże w herbie Gdańska bywają koloru srebrnego lub złotego, ponadto cyfra pojawia się albo nad tarczą herbową, albo w jej polu.
odznaczeniado45_22.jpg
Opracował: prof. wirt. Danziger

Ilustracje:
1, 8 – www.antiquesandmilitaria.com
2, 4, 5, 6, 10, 12, 18, 21 - zdjęcia przekazane przez Sabaotha
3, 14, 15, 16 – Christopher Ailsby
7 – www.dws.xip.pl
9, 11 – Archiwum Akademii Rzygaczy
13 – www.detlev-niemann.de
17 - Szymon Puchalski
19 – www.axishistory.com
20 – Detlev Niemann Bewertungs-Katalog Orden und Ehrenzeichen Deutschland 1871 - 1945
22 - Mieczysław Galicki 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy "Gdański". Wspomnienia pilota.

Wykorzystano fragment książki Mieczysława Galickiego 318 Dywizjon Myśliwsko-Rozpoznawczy "Gdański". Wspomnienia pilota.
Serdeczne podziękowania dla panów Christophera Ailsby’ego, Wojciecha Gruszczyńskiego (Sabaotha) i Szymona Puchalskiego za udostępnienie zdjęć.

24 maja 2005
© 2005 Aleksander Petelski
© by Akademia Rzygaczy Members