Wydział Archistologii



Strona główna
ZOO Akademii

Rynek w Nowym Porcie

Tym razem aż trzy zdjęcia tego samego miejsca. Pierwsze z samego początku XX wieku, drugie chyba z lat trzydziestych, trzecie - z roku 2005.
RynekNP01.jpg
Na pierwszym widzimy mały kościółek z muru pruskiego, zbudowany w l. 1839-1841. Historia gminy ewangelickiej w Nowym Porcie sięga czasów przed II rozbiorem. Początkowo potrzeby religijne mieszkańców Nowego Portu realizował kościół luterański w Wisłoujściu, który jednak spłonął w 1807 r. Po 1815 r. na nabożeństwa wykorzystywano budynek po warsztatach bednarskich przy ul. Oliwskiej, w 1821 uznany oficjalnie za "dom modlitwy" (Bethaus). Od 1831 r. parafia ewangelicka otrzymywała z państwowej kasy 400 talarów rocznie, a w następnym roku król Prus objął patronat nad planowaną budową kościoła. Został on zaprojektowany przez ówczesnego koryfeusza architektury w Królestwie Pruskim, Karla Friedricha Schinkla (1781-1841). Inne realizacje Schinkla w Gdańsku to, zachowane do dziś, kościół poewangelicki na Oruni z lat 1820-23 i dawne Gimnazjum Miejskie z l. 1834-37 przy Placu Wintera.
Kamień węgielny pod nowy kościół położono 3 sierpnia 1839 r., a gotową świątynię wyświęcono w dniu Wniebowstąpienia Pańskiego, 23 maja 1841 r. W bedekerze W. F. Zerneckego "Neuester Wegweiser durch Danzig und dessen Umgegend" wydanym w 1843 r. czytamy: Brzydki dom modlitwy został zastąpiony przez ładny kościół, wzniesiony z donacji królewskiej i prywatnych, wyświęcony w święto Wniebowstąpienia w 1841 r. Kościół, który otrzymał nazwę Himmelfahrtskirche (Kościół Wniebowstąpienia), posiadał 400 miejsc siedzących, a w ołtarzu umieszczono obraz Friedricha Eduarda Meyerheima będący kopią Rafaela.
Na powyższym zdjęciu widzimy stary kościółek w ostatnich latach jego istnienia. W kadrze znalazł się także wóz tramwaju elektrycznego. Jeździł on albo na linii Brzeźno - Nowy Port - Broschkischer Weg (dzisiejsza ul. Wiślna) - Kassubischer Markt, otwartej jesienią 1900 r., albo na uruchomionej w maju 1901 r. linii Wrzeszcz - Brzeźno - Nowy Port, która przy kościele miała swój przystanek końcowy. Sądzę, że datę powstania powyższego zdjęcia można uściślić na lata 1901-1903.
RynekNP02.jpg
W 1904 r. wybudowano bowiem dla ewangelików z Neufahrwasser (a także Brösen i Lauenthal) nowy, większy kościół. Wyświęcenie świątyni, zaprojektowanej w stylu neogotyckim, miało miejsce 19 stycznia 1905 r. Przejęła ona po swojej poprzedniczce nazwę Himmelfahrtskirche. Stary kościółek wkrótce potem rozebrano. Podwójna wieża nowego kościoła, o wysokości 61,5 m (kryta blachą miedzianą, którą w czasie I wojny światowej zamieniono na papę, po czym w 1928 r. przywrócono powłokę z miedzi) stała się znakiem rozpoznawczym Nowego Portu.
W 1929 r. miała miejsce przebudowa sieci torów tramwajowych na terenie Nowego Portu. Linia łącząca tę dzielnicę ze Śródmieściem (od 1914 r. nosząca numer "8") została przeniesiona z Broschkischer Weg na nowo wytyczoną Paul-Beneke-Weg (dziś Marynarki Polskiej). Odtąd wozy tej linii nie jeździły już obok kościoła ewangelickiego i dalej do Brzeźna, tylko wykonywały pętlę dzisiejszymi ulicami Wolności - Władysława IV - Strajku Dokerów - ks. M. Góreckiego i wracały do Gdańska. Być może w tym samym czasie linię z Wrzeszcza (od 1914 r. oznaczoną numerem "9") również poprowadzono na terenie Nowego Portu okrężnie, przez dzisiejsze ulice Rybołowców - Wolności - Władysława IV i Oliwską. Odtąd na odcinku Oliwskiej między Władysława IV a Rybołowców wystarczał tylko jeden tor i można było zlikwidować mijanki. Nie mamy zatem wątpliwości, że tramwaj widoczny na zdjęciu to słynna "dziewiątka", unieśmiertelniona przez Güntera Grassa.
RynekNP03.jpg
Na ostatnim zdjęciu znów kościół i tramwaj. Kościół w zasadzie ten sam, co poprzednio, ale jednak inny. Podczas walk o Gdańsk w marcu 1945 r. na wieżę wspięli się sowieccy zwiadowcy, by obserwować pozycje oddziałów niemieckich na Westerplatte. Niemcy wystrzałami z działka zniszczyli ten punkt obserwacyjny, a zarazem kościół. Po wojnie uszkodzona świątynia została odebrana ewangelikom i przekazana Ojcom Reformatom. Po odbudowie, wyświęcono ją 19 kwietnia 1949 r. jako rzymskokatolicki kościół Niepokalanego Serca Maryi, zwany potocznie "kościołem morskim". Wieżę odbudowano w innej, obniżonej formie (choć według pracy ks. bpa Z. Pawłowicza "Kościoły Gdańska i Sopotu" jej wysokość wciąż wynosi aż 57 m).
Tramwaj widoczny na zdjęciu to linia "15". Stara trasa "dziewiątki" z Wrzeszcza przez Waryńskiego - Chrobrego - Gdańską - Krasickiego do Nowego Portu funkcjonowała jeszcze do początku lat 60. XX wieku, z tym, że pod numerem "5". Potem trasy zostały pozmieniane, część dawnych torowisk rozebrana, a w innych miejscach położono zupełnie nowe tory - jednak na terenie Nowego Portu "piętnastka" nadal kursuje jednokierunkowo, tymi samymi ulicami, którymi przed 1945 r. jeździła "dziewiątka". Szkoda tylko, że uroda obecnego taboru gdańskiej ZKM daleko ustępuje wozom z pierwszej połowy XX wieku.


Opracował: prof. wirt. Pumeks

Pochodzenie fotografii:
1. Ze zbiorów BG PAN, reprodukcja z: Śladami gdańskich bohaterów Güntera Grassa, Marpress 1993.
2. Pocztówka ze zbiorów Petera Backhausa, reprodukcja z: Danzig 1944 Gdańsk, Marpress 1994.
3. Fot. prof. wirt. Pumeks, 8 maja 2005 r.

18 maja 2005
© 2004-2009