Wydział Parkologii


Strona główna
ZOO Akademii

Irrgarten

W 1708 r. na dużym placu pomiędzy zabudowaniami Miejskiego Szpitala a cmentarzem przy Kościele Bożego Ciała założono publiczny park, który prędko zyskał sobie nazwę "Błędnika" (Irrgarten), która to nazwa odzwierciedlać miała układ ścieżek, w którym łatwo było się, niczym w labiryncie, zagubić. Początkowo kształt parku wynikał z kształtu przestrzeni, na której go utworzono. Zajmował on bowiem tereny między fosą Starego Miasta i nowszą linią obwałowań łączących Górę Gradową (Hagelsberg) z Szańcem Wapiennym nad Wisłą. Ten właśnie park, obsadzony głównie kasztanowcami, widzimy na rycinie Daniela Chodowieckiego, który zilustrował nią swój słynny pamiętnik z 1773 r.
irrgarten01.jpg irrgarten02.jpg
Daniel Chodowiecki (na koniu) wjeżdża do Miasta. Po prawej stronie drogi "stary" Błędnik.

Przedpole Bramy Bożego Ciała - widok na drogę w stronę Wrzeszcza - po lewej "stary" Błędnik.

W tych czasach Gdańsk, ściśnięty pierścieniem wałów, nie miał zbyt wiele miejsc, w których mieszczanie mogliby cieszyć się zielenią. Nic więc dziwnego, że "kasztanowy las" zaraz za miejską fosą cieszył się wielkim powodzeniem.
W pierwotnym kształcie Irrgarten przetrwał dokładnie 100 lat. W 1807 r., w związku ze zbliżaniem się do Gdańska armii napoleońskiej, w ramach przygotowań do oblężenia, dokonano oczyszczenia przedpola fortyfikacji. Błędnik podzielił los przedmieść położonych extra muros i, podobnie jak Nowe Ogrody i Peterszawa, został zrównany z ziemią. Mówi się, że Gdańszczanie przyjęli z wielką dezaprobatą tę decyzję pruskich władz, bowiem byli bardzo dumni ze swojego najstarszego parku. Można jednak z dużą dozą prawdopodobieństwa przypuścić, że sami, jeśliby im przyszło szykować Miasto do obrony, podjęliby identyczną decyzję.
irrgarten03.jpg irrgarten04.jpg irrgarten05.jpg irrgarten06.jpg
1786

1882

1890

1936

Po zdobyciu Gdańska przez Francuzów plac został w 1809 r. oczyszczony i urządzono na nim plac musztry. Dla uczczenia małżeństwa Napoleona francuskiego cesarza z Marią Luizą, najstarszą córką austriackiego cesarza Franciszka I, nazwany został "Placem Napoleona". Był to pierwszy w gdańskiej historii przypadek nadania miejscu nazwy związanej z wybitną postacią. Nietrudno się domyśleć, ze nazwa ta nie przetrwała długo. Zniknęła zaraz po 1813 r. kiedy Napoleon z odmrożonym nosem i dużo mniej hardą miną niż zazwyczaj wracał do Paryża, a jego wojsko i administracja opuściły Miasto po długotrwałym oblężeniu. Nazwę "Plac Napoleona" zmieniono wówczas na "Plac Fryderyka Wilhelma". Ani jednak nazwa nawiązująca do władcy francuskiego, ani ta czcząca władcę pruskiego nie przyjęły się. Ten fakt daję pod rozwagę entuzjastom nadania Placowi przy Bramie Oliwskiej imienia jakiegoś bardzo zasłużonego dla Rzeczypospolitej polityka.
Park został jednak odtworzony jeszcze przed oblężeniem z 1813 r., tym razem nie był już jednak wielobokiem wypełniającym przestrzeń między wałami. Nadano mu formę wydłużonego prostokąta zakończonego półkolem. "Błędność" ścieżek starego parku zastąpiono regularnym układem alejek, promieniście rozchodzących się od jego centrum.
W połowie XIX w., w związku z doprowadzeniem do Gdańska linii kolejowej, park został przecięty torami. W latach 90-tych nastąpiła jego zupełna likwidacja, związana z niwelacją wałów i rozbudową infrastruktury kolejowej. W miejscu dawnego parku zbudowano wiadukt nad torami, któremu nadano nazwę Irrgartenbrücke. Nazwa ta w wersji polskiej - "Błędnik" - przetrwała do dziś.
irrgarten07.jpg
Miejsce, w którym niegdyś znajdował się ulubiony przez Gdańszczan park, po rozbudowie urządzeń kolejowych. Po prawej wiadukt - Irrgartenbrücke. Część drzew na fotografii pochodzi być może z dawnego parku.

Śladów istnienia gdańskiego labiryntu szukać można obecnie jedynie na starych planach Miasta, chociaż kilka starych drzew przy Promenadzie (ul. 3 Maja) stanowi być może relikt pierwszego w Gdańsku publicznego parku.
irrgarten08.jpg
Lokalizacja Błędnika. Kolorem białym oznaczono zasięg parku sprzed zniszczenia w 1807 r. Kolorem żółtym - założony ponownie w 1810 r.

Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1) Daniela Chodowieckiego dziennik podróży do Gdańska z 1773 r., Gdańsk 2002
2) Fragment ryciny M.Deischa
3)-6) Stare plany Miasta - Archiwum Akademii Rzygaczy
7) Pocztówka z początku XX w.
8) Opracowanie autora z wykorzystaniem fragmentu ortofotomapy ze strony WODGiK w Gdańsku

10 kwietnia 2005
© 2005 Aleksander Masłowski
© by Akademia Rzygaczy Members