Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii

Peter Crüger

1590-1639

Urodził się 20 października 1580 roku w Królewcu w rodzinie Wilhelma, diakona w kościele na Starym Mieście, i Doroty z Wernerów, córki burmistrza Drengfurth (obecnie Srokowo). W tej właśnie wsi Crüger wychowywał się po przedwczesnej śmierci rodziców. W roku 1591 powrócił do miasta w którym przyszedł na świat i rozpoczął naukę w tamtejszym Pedagogium. Crüger w czasach młodości spędzał czas nie tylko na pilnej nauce - jako nastolatek śpiewał także przez 5 lat w książęcej kapeli. W szkole zainteresował się naukami ścisłymi, a w szczególności astronomią. Wiedzę z tej dziedzinę nauki od roku 1600 pogłębiał w Pradze, gdzie miał okazję poznać tak wybitnych astronomów jak Tycho Brahe i Jan Kepler. W roku 1603 powrócił do Królewca i objął obowiązki guwernera dwóch synów pewnego szlachcica. Niedługo potem wyjechał w ich towarzystwie do Gdańska, by rozpocząć naukę w Gimnazjum Akademickim pod okiem Bartłomieja Keckermanna.
Po Gdańsku przyszedł czas na studia matematyczne w Lipsku i Wittenberdze, gdzie w roku 1606 otrzymał tytuł magistra filozofii. W rok później zdecydował się na powrót do Gdańska, a Rada Miejsca zaproponowała mu stanowisko profesora matematyki i poezji w Gimnazjum Akademickim. Wykładał także astronomię, fizykę, geografię i logikę. współpracował tam z poetą Johannesem Plaviusem, któremu zadedykował bardzo pochwalny wiersz, który Plavius umieścił w przedmowie do swojego dzieła Praecepta logicalia. Możliwe, że poeta kierował się bardziej kurtuazją, niż uznaniem dla zdolności kolegi, bowiem wierszom Crügera, pomimo zgrabności i poczuciu humoru, nie można było zarzucić wielkiego artyzmu. Zresztą nawet on sam do prowadzonych przez siebie zajęć z poezji nie przykładał zbyt wielkiej wagi, bo bardzo często zbaczał w ich trakcie w stronę swej ukochanej astronomii. Z racji piastowanego stanowiska zobligowany był jednak do pisania wierszy na różne okazje. Do dzisiaj zachowało się ok. 20 wierszy w językach niemieckim i łacińskim.
Nauczanie młodzieży nie było jedynym zajęciem Crügera, pracował jako mierniczy, korektor publikacji z zakresu matematyki, a także jako twórca 35 kalendarzy, na wydawanie których otrzymał od Zygmunta III w 1618 roku przywilej, odnowiony 5 lat później. Publikował także liczne prace z zakresu geografii, fizyki, czy chronologii. Sam konstruował potrzebne mu do pracy narzędzia.
std-013562--0004_0001.png CruegerQuadrant.png
Strona tytułowa dzieła o kometach

Kwadrant azymutalny Crügera w realizacji Heweliusza

Jak na zaangażowanego w swoją pracę uczonego przystało utrzymywał kontakty z innymi naukowcami m.in. z poznanym w Pradze Janem Keplerem, czy z działającym w Krakowie matematykiem Janem Brożkiem. Jego pracownia przyciągała także ludzi nie związanych z nauką. W roku 1635 odwiedził go wysłany do Polski z poselstwem zaufany negocjator kardynała Richelieu, Claude de Mesmes, hrabia d'Avoux. Wizytę tę Charles Ogier zrelacjonował w ten sposób:
„Najdostojniejszy poseł odwiedził wraz z Piotrem Bergmannem Piotra Crügera wybitnego matematyka. Pokazał on nam i objaśnił dwa globusy nieba sporządzone w myśl teorii Kopernika”*.
Crüger był gorącym zwolennikiem teorii heliocentrycznej, którą propagował na zajęciach w Gimnazjum Akademickim.
Do osiągnięć Crügera bezpośrednio związanych z Miastem zaliczyć można dokładne obliczenie szerokości geograficznej Gdańska (54° 22') oraz wykreślenie licznych map i planów, które zachowały się po dziś dzień. Dokonywał też pomiarów lasów w żuławskich Grabinach, Podlicach i w innych miejscowościach w okolicach Gdańska. Do jego zadań jako kalendariografa miejskiego należało również wydawanie kalendarzy gdańskich. Jeden z nich, z roku 1623, zadedykował Radzie Miejskiej z prośbą o patronat. Wypłacono mu za to z kasy miejskiej 30 talarów.
Przede wszystkim jednak bardzo aktywnie działał na polu naukowym. Nie ograniczał się przy tym do jednej dziedziny nauki – zajmował się astronomią, matematyką, fizyką, geografią, chronologią. Zostawił po sobie ponad 20 naukowych pozycji, często o dużej wartości – m.in. dwie prace o kometach, Theoremata exegetica de cometis i Kurtzer Bericht von dem grossen, noch zur Zeit scheinenden Cometen, w których potwierdził koncepcję Tycho Brahe, iż komety są zjawiskami kosmicznymi, a nie atmosferycznymi; powstały w 1612 roku traktat Synopsis trigonometriae o trygonometrii płaskiej i sferycznej; w 1606 i 1615 traktat De Motu Magnetis który jako jeden z pierwszych na świecie poświęcony był zagadnieniom geomagnetyzmu; opublikowany w 1635 roku z myślą o uczniach podręcznik do astronomii Doctrina astronomiae sphaerica, do którego sztychy przygotował Jan Heweliusz; wydany w 1631 roku podręcznik do nauki arytmetyki Ein neues Rechenbuechlein auff der Feder, którego część poświęcił zagadnieniom arytmetyki handlowej (do 1648 jego wydanie wznowiono trzykrotnie); podręcznik do geografii Geographiae discendae Typus; jednak najbardziej znany jest z pochodzącego z roku 1634 Praxis trigonometriae logarithmicae, w którym jako pierwszy w historii matematyki rozdzielił logarytmy liczb od logarytmów funkcji trygonometrycznych, a do którego dołączył najbardziej szczegółowe w tamtych czasach tablice logarytmiczne. Prace napisane z myślą o uczniach wydawał w poręcznych formatach, co być może również miało wpływ na ich popularność, nie tylko na terenie Gdańska.
Zapisał się również w historii jako nauczyciel najwybitniejszego gdańskiego astronoma, Jana Heweliusza. Choć uczył go tylko przez 3 lata, dał mu solidne podstawy matematyki i astronomii potrzebne do kontynuowania nauki. Z czasem Heweliusz zaczął pomagać Crügerowi w jego pracowni na Frauengasse (Mariackiej) – pod czujnym okiem mistrza sporządzał instrumenty matematyczne, przygotowywał sztychy wykresów astronomicznych do podręcznika Doctrina astronomiae sphaerica, pomagał mu w obserwacjach astronomicznych i pomiarach. Wspólnie dokonali pomiaru odległości pomiędzy Gdańskiem a oliwskim klasztorem. Crüger pozostał w kontakcie z Heweliuszem także gdy ten w 1630 roku wyjechał na studia, zachowała się z tego czasu ich serdeczna korespondencja.
CruegerCrater.png
Krater Crügera

Życie osobiste Crügera nie układało się najszczęśliwiej. Odcisnęły na nim swoje piętno liczne zgony bliskich mu osób. W roku 1608 poślubił Elisabeth Reutorff, z którą miał trzech synów i dwie córki. Po jej śmierci w 1625 ożenił się Ursula Remus, która również urodziła mu trzech synów i dwie córki; niestety, z tego licznego potomstwa ojca przeżyło zaledwie dwoje dzieci. Śmierć jednego z nich upamiętnił wierszem w 1638 roku Andreas Gryphius, będący pod dużym wpływem Crügera poeta i dramatopisarz, studiujący podówczas w Gimnazjum. Sam Crüger zmarł 6 czerwca 1639 roku. Epitafia napisali mu m.in. Johannes Mochinger i serdeczny przyjaciel Martin Opitz. Uhonorowany został nie tylko utworami poetyckimi. W czasach późniejszych jego imieniem nazwano jeden z kraterów Księżyca.
Peter Crüger dzięki swojej tytanicznej pracy naukowej i pedagogicznej niewątpliwie podniósł poziom nauczania przedmiotów ścisłych w Gimnazjum Akademickim. Jako pierwszy w tej części Europy wprowadził do nauczania logarytmy, zagadnienia magnetyzmu i optyki meteorologicznej. Kładł ogromny nacisk na praktyczne zastosowanie nauk ścisłych. Crüger pamiętany jest głównie jako nauczyciel Jana Heweliusza. To on odkrył jego uzdolnienia, dał mu solidne podstawy do dalszych studiów, nauczył go budowy instrumentów matematycznych i to przede wszystkim on skierował jego zainteresowania na astronomię. Nawet na łożu śmierci nalegał na swojego dawnego ucznia, by ten obejrzał zbliżające się zaćmienie słońca.

* K. Ogier, Dziennik podróży do Polski 1635-1636, cz.1, Gdańsk 1950, str. 367
Ilustracje:
1) Fragment publikacji Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej
2) J.Hevelius, Machina coelestis, Gedani 1673 (fragment publikacji Pomorskiej Biblioteki Cyfrowej)
3) Fragment mapy księżyca Google Moon

Opracowała: prof. wirt. Magrat

13 kwietnia 2011
© 2004-2007