Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii
DanielGralath.jpg

Daniel Gralath

(1708-1767)

Urodził się w Gdańsku 30 maja 1708 r.
Nauki pobierał w Gimnazjum Akademickim i już wtedy zaczął prowadzić badania naukowe, zebrane w krótkich łacińskich rozprawach o meteorach wodnych, o pochodzeniu źródeł i o magnetyzmie. Po ukończeniu Gimnazjum wyjechał, jak to było w zwyczaju, na studia do uniwersytetów w Halle, Lejdzie i Marburgu.
W 1734 roku powrócił do Gdańska, ożenił się z córką wybitnego przyrodnika, Jakoba Theodora Kleina i początkowo oddawał się pracy naukowej, z czasem zaś zainteresowała go polityka. W 1738 roku wybrany został do Trzeciego Ordynku. Jego aspiracje nie kończyły się jednak na reprezentowaniu miejskiego pospólstwa. Dawał temu wyraz nie raz, konsekwentnie stając po stronie Rady Miejskiej i odmawiając swego podpisu petycjom i skargom wysyłanym przez Trzeci Ordynek do króla. Posunął się nawet do podpisania w 1751 roku supliki do króla w obronie Rady, przez co został usunięty z reprezentacji pospólstwa i naraził się królowi, który usiłował właśnie kooperować z pospólstwem przeciw Radzie. Zręczna ekspiacja złożona w odpowiednim momencie na ręce monarchy nie tylko odwróciła tę pozornie złą passę, ale spowodowała, że z wroga stał się królewskim protegowanym, dzięki czemu już w 1754 r. był ławnikiem, a w 1758 r. już rajcą. W trakcie wojny siedmioletniej zapobiegł działaniami dyplomatycznymi wprowadzeniu do Gdańska wojsk rosyjskich, za co uhonorowany został w 1763 r. funkcją burmistrza. Król wyraził swą wdzięczność nadając mu tytuł burgrabiego, a następnie królewskiego łowczego na Mierzei.
DanielGralath2.jpg
Butelka lejdejska

Tak przedstawiała się kariera polityczna Daniela Gralatha. Na niej nie kończą się jednak powody dla których wpisał się on w historię nie tylko Miasta, ale i świata.
W owych czasach naukowcy zajmowali się zazwyczaj bardzo szerokim spektrum zagadnień i wieloma dyscyplinami jednocześnie. Inaczej rzecz miała się w przypadku Gralatha. On skoncentrował się na badanych od niedawna zjawiskach elektrycznych, a ściślej rzecz biorąc na elektrostatyce. Napisał pierwsze na świecie dzieło poświęcone tej problematyce - ujętą w trzy tomy Historię elektryczności, uzupełnioną Biblioteką elektryczną - bibliografią wszystkich dzieł poświęconych elektrostatyce. Prowadził doświadczenia z butelką lejdejską, wynalezioną w 1745 r. przez Ewalda Kleista w Kamieniu Pomorskim. Jako pierwszy na świecie przy pomocy zestawionej baterii butelek lejdejskich mierzył oddziaływanie naładowanych elektrod na 40 lat zanim uczynił to Coulomb. Gdyby nie ograniczył się do opisu zjawiska oddziaływania ładunków elektrycznych, a sformułował wzór matematyczny, młodzież w szkole uczyłaby się dzisiaj prawa Gralatha nie zaś prawa Coulomba.
Wyniki swoich eksperymentów publikował. W ten sposób ujrzały światło dzienne opisy np. porażenia prądem owada, zapalania spirytusu iskrą elektryczną czy wstrząsów wywoływanych przez elektryczność w łańcuchu ludzi trzymających się za ręce.
Był jednym z głównych założycieli Towarzystwa Fizyki Doświadczalnej, utworzonego w roku 1743, później przekształconego w Towarzystwo Przyrodnicze (Naturforschende Gesellschaft), i przez pewien czas był jego prezesem, wycofał się z niego jednak, zniechęcony uwikłaniem Towarzystwa w intrygi na polskim dworze królewskim.
To zasługi Gralatha dla nauki.
Gdańszczanie powinni o nim jednak pamiętać także, a może przede wszystkim, jako o fundatorze Wielkiej Alei, wspaniałego założenia parkowo-komunikacyjnego, które ufundował tuż przed śmiercią, przeznaczając na ten cel legat w wysokości 100 tysięcy guldenów.
glaz1.jpg glaz2.jpg
Tam też w roku 1893 zbudowano pomnik Daniela Gralatha, mający formę wielkiego głazu narzutowego z małą pamiątkową tabliczką. Po wojnie, w ramach akcji wypierania się historii Gdańska przez Polaków, głaz przemianowano na pomnik harcerzy pomordowanych przez nazistów. Stało się tak pewnie dlatego, że łatwiej było nadać mu słuszne wezwanie niż zniszczyć. Wspomnienie wielkiego naukowca i burmistrza Gdańska wróciło na poświęcony mu pomnik w 2004 roku, kiedy to harcerzom zbudowano nowy (całkiem zresztą udany) pomnik w Małym Błędniku, a w miejsce usuniętej z pomnika Gralatha tablicy z harcerskim krzyżem, wmurowano nową, dwujęzyczną, przypominającą go, jako burmistrza, założyciela Towarzystwa i fundatora Alei.

Opracował: prof.wirt. Grün

Ilustracje:
1) i 2) Andrzej Januszajtis, Scientists in old Gdansk: 17th and 18th centuries
3) i 4) foto: prof.wirt. Grün
© 2004-2007