Wydział Postaciologii



Strona główna
ZOO Akademii
JakobBreyn.jpg

Jakob Breyn

(1637-1697)

Jakob Breyn urodził się w Gdańsku 14 stycznia 1637 r. Był synem kupca gdańskiego, również Jakoba, pochodzącego z Brabancji i Anny Moorman. Jego dziadek opuścił Brabancję w 1585 r. z przyczyn religijnych.
Mimo, że Jakoba młodszego kształcono na dziedzica zawodu i majątku ojca, on wolał oddawać się studiom botanicznym. Zamiłowaniem do botaniki zaraził go prawdopodobnie Christrian Mentzel, pochodzący z Królewca lekarz i botanik, profesor Gimnazjum Akademickiego, który badał gdańską przyrodę i w tym celu organizował wyprawy badawcze dla swoich uczniów, wśród których był i młody Jakob.
Wysłany na kupiecką praktykę do Lejdy, wolał poświęcać się swej pasji niż zgłębiać tajniki kupieckiego rzemiosła. Tam właśnie, w 1655 r., dotarła do niego wieść o śmierci rodzica. Osiemnastoletni Breyn powrócił więc do Gdańska by przejąć interesy po ojcu. Mimo problemów gospodarczych Miasta związanych z wojną pomiędzy Rzecząpospolitą a Szwecją, udawało mu się wygospodarować czas i środki pozwalające na zajmowanie się ukochanymi naukami przyrodniczymi. W praktyce jednak na badania poświęcał wieczory i noce.
Rzecz jasna badania te nie mogły się obyć bez stosownej przestrzeni dla uprawy roślin, które otrzymywał od swoich współpracowników z całego świata. Niestety nic nie wiadomo o tym ogrodzie. Nie jest znana nawet jego lokalizacja. Wiadomo jednak, że w ogrodzie tym prowadził Breyn eksperymenty aklimatyzacyjne na roślinach egzotycznych, z rzadka jedynie kończące się sukcesem. Klimat ówczesnego Gdańska, mimo, że znacznie łagodniejszy niż obecnie, nie pozwalał na uprawę wszystkich roślin, jakie Breyn chciałby w swoim ogrodzie hodować.
Przenosił tam za to z powodzeniem rośliny występujące w okolicach Gdańska, dzięki czemu mógł je swobodnie obserwować w poszczególnych stadiach rozwoju. Obserwacje te pozwoliły mu m.in. na sformułowanie bardzo jeszcze nieśmiałych, ale udokumentowanych wniosków na temat cech roślin, które później znalazły potwierdzenie w nauce o dziedziczności. Prowadził również badania nad wpływem jakości gleby i warunków zewnętrznych na rozwój roślin. W tym celu wysiewał dwa identyczne nasiona na podłożu z nawozu i z gleby jałowej, a następnie opisywał różnice w bujności otrzymanych egzemplarzy.
JakobBreyn2.jpg
Frontyspis Centrurii Jakoba Breyna

Podstawą badań Breyna były kontakty z podróżnikami przemierzającymi świat w różnych celach, którzy przywozili mu, bądź przysyłali okazy egzotycznych roślin, ich sadzonki, cebulki i nasiona, a także próbki minerałów, muszle i skamieniałości. Swoich współpracowników uhonorował zamieszczając ich nazwiska na kartach swoich Centurii. Sam również wiele podróżował w interesach. Podróże te pozwalały mu na nawiązywanie nowych kontaktów i zapoznawanie się ze zbiorami modnych wówczas ogrodów botanicznych.
Dla celów badawczych zgromadził również pokaźną bibliotekę, w której nie zabrakło żadnego znaczącego dzieła z zakresu nauk przyrodniczych. Swoje dzieła drukował we własnej, prywatnej drukarni. W drukarni tej pracował m.in. renomowany gdański typograf David Rhete.
Breyn nie cieszył się specjalnym uznaniem wśród rodaków. Zupełnie inaczej miało się to uznanie za granicą. Jego wiedza skłoniła Uniwersytetu w Lejdzie do zaproponowania mu stanowiska profesora botaniki, którą to propozycję jednak odrzucił. Korespondował jednak intensywnie z całym środowiskiem naukowym siedemnastowiecznego świata.
097b.jpg 097bc.jpg
Ilustracje z Icones exoticarum aliarumque minus cogitarum plantarum centuria prima z 1678 r.
W roku 1678 wydał swe pierwsze dzieło p.t. Exoticarum aliarumque minus cognitarum plantarum centuria prima, opisując w nim 102 gatunki roślin, skupiając się na roślinach występujących na Przylądku Dobrej Nadziei, a w 1680 r. opublikował książkę pt. Prodromus fasculi rariorum plantarum primus, poświęconą osobliwościom flory Prus Królewskich.
W 1665 r. w Kościele św. Elżbiety odbył się ślub Breyna z Sarą Rogge, córką gdańskiego menniczego. Z tego związku narodziło się liczne potomstwo. Najmłodszy syn, Johann Philipp przejął ojcowskie zamiłowania do studiów nad przyrodą i godnie kontynuował pracę ojca, wzbogacając odziedziczoną po nim kolekcję przyrodniczych osobliwości i prowadząc własne badania naukowe.
JakobBreyn3.jpg
Breynia nivosa

Jakob Breyn zmarł w Gdańsku 25 stycznia 1697 roku i pochowany został prawdopodobnie w Kościele św.św. Piotra i Pawła, ale nie zachował się tam żaden widomy ślad ostatniego miejsca spoczynku gdańskiego uczonego.
Mimo, że był jednym z najwybitniejszych umysłów swoich czasów, że cieszył się sławą i poważaniem wśród przedstawicieli europejskiej nauki, nigdy nie doczekał się uhonorowania w jakikolwiek sposób w Mieście. Poza dorobkiem naukowym upamiętnia gdańskiego uczonego jedynie nazwa krzewu Breynia nivosa, nadana mu przez francuskiego botanika Plumiera.

Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1), 3) i 4) K.Kubik, L.Mokrzecki, Trzy wieki nauki gdańskiej, Ossolineum 1976
2) Archiwum Akademii Rzygaczy
5) www.mobot.org


11 grudnia 2004
© 2004-2007