Wydział Symbolologii

Strona główna
ZOO Akademii

Gdańskie banknoty XIX wieku

Powtórne zajęcie Gdańska przez Prusy w 1814 roku przerwało na niemal dokładnie 100 lat emisję własnych pieniędzy przez Gdańszczan. Kursujące jeszcze monety z czasów przed rozbiorami i z okresu napoleońskiego Wolnego Miasta pozostawiono w obiegu do 1821 roku, po czym zostały wycofane na podstawie specjalnego edyktu. W Gdańsku, jak i w całych Prusach, obiegała pruska moneta zdawkowa (Scheidemünze) i główna (Courantmünze lub Kurantmünze). Z czasem pojawiły się też pruskie banknoty. Po utworzeniu Cesarstwa Niemieckiego odpowiednio monety i banknoty Cesarstwa. Dopiero gdy w oczekiwaniu wojny - nazwanej potem pierwszą wojną światową - i zgodnie z prawem Greshama zniknęły z obiegu wszelkie monety zawierające złoto i srebro, magistrat gdański zaczął, podobnie jak władze wielu innych miast, emitować własne znaki pieniężne przy milczącej zgodzie władz.
W ciągu stulecia między okresem napoleońskim, a I wojną światową obiegały jednak także banknoty, które ze względu na miejsce ich emisji, a zwłaszcza na przedstawione na nich symbole słusznie zalicza się do historii numizmatyki gdańskiej.
Historia tych banknotów zaczęła się w 1856 roku, kiedy to grupa dziesięciu obywateli Gdańska postanowiła wzorem innych miast założyć w Mieście bank, dla którego planowano uzyskać uprawnienia emisyjne. Bank miał mieć status spółki akcyjnej. Jego utworzenie wymagało przedłożenia do akceptacji królowi pruskiemu gotowego statutu spółki. Statut taki przedstawiono prawdopodobnie na początku 1857 roku, a edyktem z 16 marca 1857 roku został on z jedną drobną zmianą zaakceptowany. Po jego opublikowaniu 22 kwietnia 1857 roku1 nic nie stało już na przeszkodzie podjęciu działalności, którą bank rozpoczął 17 czerwca 1857 r.2
Statut przewidywał dla banku nazwę Danziger Privat-Aktienbank, czyli Gdański Prywatny Bank Akcyjny. Jego działalność miała na celu wspieranie rozwoju lokalnego handlu i rzemiosła, jak to zapisano w § 1. Działalność emisyjną regulowały §§ 15–18, 20 oraz 48. Na ich podstawie bank był uprawniony do wyemitowania banknotów o nominałach 10, 20, 50, 100 i 200 talarów na łączną kwotę jednego miliona. W § 16 ustalono wprowadzenie do obiegu banknotów dziesięcio- i dwudziestotalarowych do kwot po 100 000 talarów, banknotów pięćdziesięciotalarowych do kwoty 300 000 talarów. Pozostałe 500 000 talarów miało więc (bez wyraźnego zapisu w statucie) przypadać na banknoty po 100 i 200 talarów. Po krótkim czasie okazało się jednak, że zapotrzebowanie na banknoty dwustutalarowe było znikome, a zatem w 1858 roku uzyskano zgodę na zmianę § 16 statutu, który podniósł limit banknotów dwudziestotalarowych do 300 000, obniżając jednocześnie limit dwóch najwyższych nominałów o tą samą sumę3. Wprowadzanie banknotów drukowanych początkowo w Lipsku, w Instytucie Typograficznym Giesecke & Devrient rozpoczęto, prawdopodobnie natychmiast po rozpoczęciu działalności bankowej, na najstarszych bowiem banknotach podano datę emisji 1 lipca 1857. Z emisji banknotów po 200 talarów ostatecznie całkowicie zrezygnowano.
dpab-langgasse.jpg LangfuhrM.png ZoppotM.png
Centrala banku przy Długiej 32/34

Oddział banku we Wrzeszczu

Oddział w Sopocie

Zgodnie z § 18 statutu, banknoty miały mieć pokrycie przynajmniej w 1/3 w bitej monecie, przynajmniej w 1/3 w zdyskontowanych wekslach i w pozostałej 1/3 w aktywach będących własnością banku. Sumy te miały być przechowywane w osobnej kasie "pod potrójnym zamknięciem". Tak więc działalność emisyjna banku pozwalała na wprowadzenie do obiegu tej dodatkowej kwoty, która nie była pokryta bitą monetą – w przypadku Gdańskiego Banku Akcyjnego było to prawie 670 000 talarów.
Po wprowadzeniu w 1873 roku waluty markowej Rzeszy Niemieckiej, bank kontynuował działalność emisyjną, ograniczając się jednakże do emitowania banknotów po 100 marek. Uprawnienia emisyjne utracił z dniem 1 stycznia 1891 r.4 Obiegające jeszcze banknoty pozbawione z dniem 30 czerwca 1891 r. statusu środka płatniczego, stały się zwykłymi skryptami dłużnymi. Do końca roku 1892 bank był je jeszcze obowiązany realizować. Przepisy dotyczące postępowania z sumami służącymi do pokrycia banknotów do tego terminu nie zrealizowanych, zawiera ostatni akapit § 48: mają być przekazane gminie Miasta na cele dobroczynne.
W sumie bank wydał na przestrzeni ponad 33 lat swej działalności emisyjnej następujące banknoty5:
data emisji
nominały
1 lipca 1857
10, 20, 50, 100 talarów
1 września 1862
10 talarów
2 stycznia 1865
20 i 50 talarów
1 lipca 1867
100 talarów
1 maja 1871
100 talarów
1 marca 1873
100 talarów
1 czerwca 1875
100 marek
1 czerwca 1882
100 marek*
1 czerwca 1887
100 marek**
* ten banknot znany jast w dwóch wariantach różniących się podpisami
** znana jest także próba drukarska tego banknotu
Ponieważ brak śladów przepisanych w § 20 postępowań na wypadek wymiany banknotów, należy wyjść z założenia, że poszczególne, lekko się od siebie różniące wydania banknotów, obiegały równolegle.
Główna strona tych banknotów, utrzymanych w stylu epoki, pokazywała zawsze obok elementów typowych dla nich, takich jak nazwa emitenta, nominał podamy cyframi i słownie, przyrzeczenie realizacji brzęczącą monetą i uprzedzenie o ewentualnej wymianie, także wielki herb Miasta: na banknotach talarowych u góry, na markowych u dołu. Ewenementem było podanie na banknotach dziesięciotalarowych wartości słownie w trzech językach: niemieckim francuskim i angielskim6. Ten najniższy nominał odbywał chyba w kieszeniach marynarzy dłuższe podróże, więc dla polepszenia akceptacji zagranicą chwycono się tego sposobu. Niecodzienne jest także trzykrotne, w trzech wierszach, powtórzenie zagrożenia karą za fałszowanie i podrabianie, na banknotach stutalarowych.
Na rewersie wszystkie banknoty od pierwszej do ostatniej emisji miały zawsze tą samą grupę alegoryczną czterech osób, na banknotach markowych otoczoną ornamentową ramką. Górowała w tej grupie siedząca na pace towarów jak na tronie, postać kobieca, pod koroną muralis, dzierżąca trójząb, wyobrażająca Gedanię. Jej stopy opierały się na czymś, co żywo przypomina lufy armatnie. U jej stóp podające sobie dłonie żeńskie personifikacje Wisły i Bałtyku (w języku niemieckim Bałtyk – die Ostsee - jest rodzaju żeńskiego). Stopień nagości tych postaci symbolizuje zgodnie z wyobrażeniami epoki stopień ich dzikości. Poniżej tej grupy przedstawiono symbole źródeł bogactwa, jak kaduceusz, kotwicę, sieć rybacką, rulony, worki, kufry i paki. By uniknąć nieporozumień co do zawartości tychże, na rulonach widać napis "100" (w domyśle – monet), a jeden wór i jeden kufer przedstawiono w stanie otwartym, ukazującym wewnątrz monety. Najciekawszą chyba osobą tej grupy jest stojący z tyłu, prawie schowany za Gedanią Merkury. Otóż ten pogański patron handlu (i złodziejstwa) dzierży tarczę z przedstawionym na niej dziwnym herbem. Niektóre źródła twierdzą, że to jest herb Gdańska w czasach I Wolnego Miasta, inne natomiast, że jest to herb Księstwa Gdańskiego, utworzonego po zdobyciu Miasta w 1807 roku przez Napoleona, celem utytułowania jego zdobywcy marszałka Lefebvre. Jakim jednak cudem taki symbol mógł się znaleźć na obiegających w Prusach banknotach, o których w § 15 statutu postanowiono: "Postać tych banknotów podlega rządowemu zatwierdzeniu lub nadzorowi."?
wappen_Thaler_Mark.jpg wappenTanzig.jpg wappenLefebrve.jpg
Fragment banknotu z osobliwym herbem

Rzekomy herb napoleońskiego WMG

Herb marsz. Lefebvre'a

W tle za opisaną grupą alegoryczną przedstawiono od lewej patrząc zarys ratusza głównomiejskiego i domu Schumannów widziane od strony Długiego Targu. Między "Wisłą" i Gedanią widoczna jest wieżyczka, prawdopodobnie na Domu Angielskim. Po prawej przedstawiono bardzo schematycznie dwa żaglowce, łódź wiosłową i jako symbol nowoczesności parowiec7.
Z tych 13 banknotów wydanych przez Gdański Prywatny Bank Akcyjny bardzo niewiele egzemplarzy uchowało się do naszych czasów. W roku 1960 w polskich zbiorach nie było ani jednego8. Na aukcjach pojawiają się pojedyncze sztuki najwyżej raz na kilkanaście lat. W niemieckich zbiorach publicznych znajduje się osiem różnych egzemplarzy, z których siedem, pochodzących ze zbiorów Deutsche Bundesbank przedstawiono poniżej.
10_1857a.png 10_1857b.png
10 talarów z 1857 r. awers

10 talarów z 1857 r. rewers

10_1862a.png 10_1862b.png
10 talarów z 1862 r. awers

10 talarów z 1862 r. rewers

20_1865a.png 20_1865b.png
20 talarów z 1865 r. awers

20 talarów z 1865 r. rewers

50_1865a.png 50_1865b.png
50 talarów z 1865 r. awers

50 talarów z 1865 r. rewers

100_1867a.png 100_1867b.png
100 talarów z 1867 r. awers

100 talarów z 1867 r. rewers

100_1873a.png 100_1873b.png
100 talarów z 1873 r. awers

100 talarów z 1873 r. rewers

100_1882a.png 100_1882b.png
100 marek z 1882 r. awers

100 marek z 1882 r. rewers

Przypisy:
1Gesetz – Sammlung für die Königlich Preußischen Staaten, 1857, Berlin 1857, s. 241 – 264
2Gliński, M. i Kukliński, J., Kronika Gdańska. T 1, Gdańsk 1998
3Denkschrift zum fünfzigjährigen Bestehen der Danziger Privat – Aktienbank 1857 – 1907, Danzig 1907, s. 43
4Reichsgesetzblatt 1890, nr 38, s. 213 - 214
5Dane w tabeli wg: Schöne Michael H., Das Papiergeld in der Freien Stadt Danzig, wyd II, str. 103 i n.
6Twierdzenie Mariana Gumowskiego i Mariana Pelczara w Pieniądz gdański 1814 – 1939 (Gdańsk 1960), jakoby trójjęzyczne słowne podanie wartości występowało na wszystkich banknotach talarowych jest mylne i wynika zapewne z faktu, że oni widzieli tylko tą jedną reprodukcję banknotu dziesięciotalarowego w Denkschrift...
7Zarysu Wielkiego Żurawia, jak podają autorzy wymienionego w przypisie 6 opracowania, na banknotach nie widać.
8Gumowski Marian, Pelczar Marian, Pieniądz gdański 1814 – 1939, Gdańsk 1960, str. 11

Opracował: prof.wirt. Stary Szkot

Ilustracje:
1) Danzig und seine Bauten, Berlin 1908
2) i 3) Denkschrift zum fünfzigjährigen Bestehen der Danziger Privat – Aktienbank 1857 – 1907, Danzig 1907
4) fragment banknotu
5) internet
6) fr.wikipedia.org
7)–13) zbiory Deutsche Bundesbank

18 grudnia 2010
© by Akademia Rzygaczy Members