Wydział Archistologii



Strona główna
ZOO Akademii

Baszta Jacek

Baszta Jacek, najwyższy, poza Wieżą Więzienną, element gdańskich fortyfikacji, ponad 30-metrowa ceglana wieża, stoi do dziś na granicy Głównego i Starego Miasta. Zbudowana została na przełomie XIV i XV w., między innymi jako wieża służąca obserwacji drogi prowadzącej na zachód - dzisiejszych Nowych Ogrodów i ich przedłużenia - ulicy Kartuskiej. Trudno ustalić kiedy dokładnie zaczęto ją nazywać imieniem "Jacek". Nie jest znana jej "oryginalna" nazwa - nie wiadomo czy w ogóle ją miała. Przed wojną nazywana była "Kiek en den Kök" - zgodnie ze słynną legendą o zaglądaniu z wieży do kuchni w klasztorze Dominikanów - nazwa ta została jednak przeniesiona z nie istniejącej od końca XIX w. Baszty Dominikańskiej. Nazwa "Baszta Jacek" pojawia się dopiero po 1945 r. i nawiązywać ma do postaci św. Jacka Odrowąża - prekursora polskich Dominikanów.
Machikul.jpg
Machikuły -schemat funkcjonowania

Skoro wieża stoi do dzisiaj i nie sprawia wrażenia niekompletnej, to co rekonstruować? Otóż...
Jednym z elementów zachowanej konstrukcji dzisiejszego najwyższego piętra są tzw. machikuły. Machikuły to urządzenia obronne służące do ataku ciężkimi pociskami z wykorzystaniem siły grawitacji, dokładnie wzdłuż lica obiektu, na którym zostały zamontowane. Mówiąc jaśniej - są to otwory w podłodze zazwyczaj najwyższej kondygnacji budynku, wysuniętej nieco poza podstawowy obrys, przez które można zrzucać pionowo w dół kamienie, będąc pewnym, że spadną w bezpośredniej bliskości atakowanej ściany obiektu, bądź oblewać atakujących wrzącą wodą i innymi kłopotliwymi cieczami. Oczywiście największy sens mają machikuły zamontowane nad bramami - tam bowiem zdarza się najczęściej, że wróg gromadzi się na tyle licznie i stoi na tyle nieruchomo, by można byłoby go trafić kamienną kulą, lub oblać wrzątkiem. W przypadku wież, takich jak Baszta Jacek, wysunięty ganek obronny i machikuły mają sens, jeśli, oprócz normalnych funkcji w pasie miejskich murów, mają one mieć również funkcję donżonu - czyli punktu izolowanej obrony, po zajęciu przez wroga obszaru wokół.
dublin.jpg konopiste.jpg luzern.jpg
Baszta zamku w Dublinie

Wieże zamku Konopiste w Czechach

Średniowieczna wieża w Lucernie

przekroj.png
Przekrój przez najwyższą zachowaną kondygnację Baszty Jacek

Z taką funkcją, obok narożnej wieży i punktu obserwacyjnego, mamy zapewne do czynienia w przypadku "Jacka". Jednakże, co widać na ilustracjach powyżej, dla wykorzystania machikułów koniecznym jest istnienie kondygnacji, w której podłodze znajdują się otwory do zrzucania pocisków wzdłuż muru. Takiej kondygnacji dzisiejsza Baszta Jacek nie ma. Ostry kąt dachu tuż nad arkadami machikułów uniemożliwiałby ich wykorzystanie. Nie jest również możliwe wyrzucanie kamieni czy lanie wrzątku ponad krawędzią muru najwyższej obecnie kondygnacji - ma ona ok. 2,5 wysokości. Wniosek nasuwa się sam: Baszta Jacek musiała mieć dodatkową, niezachowaną kondygnację. Istnieje oczywiście możliwość, że zamiast dodatkowego piętra istniała na szczycie wieży jedynie platforma, ale jest to mało prawdopodobne, biorąc pod uwagę warunki klimatyczne i porównanie z innymi obiektami tego typu, znanymi z ikonografii. Najprawdopodobniej najwyższa kondygnacja wieży miała konstrukcję szkieletową - podobnie jak analogiczne zwieńczenia Bramy Karowej, pierwszej Bramy św. Jakuba, Bramy Bożego Ciała, czy Baszty Nowej. Całość była zapewne nakryta dachem zbliżonym do obecnego. Kiedy i w jakich okolicznościach Baszta Jacek straciła obronny ganek na szczycie - nie wiadomo. Nie istniał on jednak już u progu XVII w., kiedy w 1617 r. rysował wieżę I.Dickmann.
Gdyby jednak stosunkowo nietrwała konstrukcja ganku obronnego z machikułami nie zniknęła ze szczytu Baszty Jacek, wyglądać mogłaby ona dziś następująco:
jacek.jpg
Oczywiście my, Gdańszczanie, jesteśmy bardzo przyzwyczajeni do harmonijnej sylwetki najwyższej z istniejących średniowiecznych baszt. Może nam sie zatem wydawać, że dodatkowe, beczkowate piętro, zepsułoby jej wygląd. Tym niemniej wszystko wskazuje na to, że niegdyś tak właśnie wyglądała.

Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1) R.Bochenek, 1000 słów o inżynierii i fortyfikacjach, Warszawa 1980
2) humphrysfamilytree.com
3) dbarchitektura.webzdarma.cz
4) www.pbase.com
5) opr. autora na podst. rekonstrukcji O.Kloeppela
6) rekonstrukcja wirtualna: prof. wirt. Grün


10 października 2007
© 2007 Aleksander Masłowski
© 2004-2009