Wydział Symbolologii

Strona główna
ZOO Akademii

Znaki własnościowe gdańskich kościołów protestanckich

Osobną kategorią znaków używanych w informacyjnym gąszczu dawnego Gdańska były godła kościołów. Kościół, a ściślej – parafia – jako podmiot zbiorowy odczuwała potrzebę posiadania znaku, dzięki któremu mogłyby być rozpoznawane obiekty i przedmioty będącej własnością wspólnoty. Znaki własnościowe – godła kościołów – pojawiają się w gdańskim krajobrazie w XVI w. i służą parafialnym kościołom ewangelickim.
Symbole gdańskich kościołów (parafii) protestanckich zaliczyć trzeba do kategorii, którą na potrzeby tego artykułu nazywam znakami gospodarstwa (Hofmarken). Gmerk (Hausmarke) na pierwszy rzut oka nie do odróżnienia od przeciętnego znaku gospodarstwa, różni się od niego przypisaniem nie do nieruchomości (dwór, gospodarstwo, kościół), a do osoby, lub rzadziej rodziny. Znak gospodarstwa związany był zawsze z obiektem, a nie jego aktualnym właścicielem bądź dzierżawcą. Hofmarki używane były do oznaczania nieruchomości, z którą były powiązane oraz wszystkich ruchomości jej przynależnych. W przypadku gospodarstw umieszczano je zwykle nad wejściem do domu/dworu, lub nad bramą wjazdową. Jeśli zmieniała się osoba władającej majątkiem znak pozostawał niezmienny. Jest to tradycja nieznana w Polsce, gdzie znaki własności zawsze powiązane były z osobami. Żeby utrudnić rozeznanie w typologii, znaki gdańskich kościołów, będące ewidentnymi Hofmarkami nazywane są w literaturze konsekwentnie Hausmarkami. Tradycja powiązania obiektu i jego wyposażenia z konkretnym znakiem przetrwała najdłużej w odniesieniu do parafii protestanckich, jednak liczne obiekty świeckie, takie jak domy, czy spichlerze, również posiadały swoje znaki gospodarstwa. Istotą zarówno gmerku jak i znaku gospodarstwa była prostota i łatwość jego wykonania, przy jednoczesnym zachowaniu czytelności rysunku.
Podobnie jak w przypadku gmerku, znak gospodarstwa różni się od herbu dwoma zasadniczymi cechami. Są nimi brak tarczy herbowej i barw heraldycznych. Zdarzało się oczywiście, że symbole takie trafiały na tarczę herbową i ustalała się taka, czy inna kolorystyka rysunku, co przekształcało dotychczasowy gmerk, rzadziej znak gospodarstwa w herb z prawdziwego zdarzenia, aczkolwiek ortodoksyjni heraldycy odmawiają powstałemu w ten sposób godłu miana herbu, o ile nie znalazło zatwierdzenia w postaci nadania monarszego.
Z oczywistych względów kombinacje linii – nacięć – tworzących znak zawierają w przypadku znaków kościołów (z kilkoma wyjątkami) krzyż, poddany dla odróżnienia pewnym modyfikacjom.
Oto przegląd gdańskich kościelnych znaków gospodarstwa wraz z przykładami ich zastosowania w dekoracji architektonicznej i dla oznaczania kościelnej własności.
Kościół Mariacki Kościół św. Katarzyny Kościół św. Jana Kościół św. Bartłomieja
Kościół św. Barbary Kościół św. Elżbiety Kościół Bożego Ciała Kościół Zbawiciela
Kościół św. Jakuba Kościół św.św. Piotra i Pawła Kościół św. Trójcy
Do dzisiaj zachowało się niewiele znaków własnościowych gdańskich kościołów. Poniżej prezentuję te, które udało mi się zlokalizować i sfotografować.
mk1.jpg mk2.jpg mk3.jpg mk4.jpg
Znak na wiatrowskazie
(K. Mariacki)

Znak o cechach herbu
(K. Mariacki)

Znak na kamieniu nagrobnym
(K. Mariacki)

Znak na kamieniu nagrobnym
(K. Mariacki)

mk5.jpg mk6.jpg mk7.jpg jac1.jpg
Znak na kamieniu nagrobnym
(K. Mariacki)

Znak na kamieniu nagrobnym
(K. Mariacki)

Znak na kamieniu nagrobnym
(K. Mariacki)

Znak Kościoła św. Jakuba na fragmencie kamienia
(K. Mariacki)

joh1.jpg joh2.jpg hlh.jpg tr1.jpg
Znak Kościoła św. Jana w formie herbu

Znak Kościoła św. Jana na płycie w posadzce

Znak na jednym ze szczytów Szpitala Bożego Ciała

Znak na płycie nagrobnej
(Kościół św. Trójcy)

Opracowanie i fotografie: prof. wirt. Grün

13 grudnia 2010
© 2010 Aleksander Masłowski
© by Akademia Rzygaczy Members