Wydział Nekriografii


Strona główna
ZOO Akademii

Kirkut na Stolzenbergu

Kirkut01mapka.jpg
Lokalizacja Cmentarza Żydowskiego na planie z 1940 r.

Cmentarz żydowski na Chełmie powstał być może już w XVI w. Pierwsza pisemna wzmianka o nim datowana jest jednak dopiero na rok 1694. Będąc własnością Bractwa Pogrzebowego (Chewra Kadisza) gminy Stare Szkoty, używany był aż do I poł. XVIII w., kiedy to na jakiś czas zaprzestano pochówków. Użytkowanie cmentarza wznowiono w II poł. tegoż wieku. Teren cmentarza stopniowo powiększano w XVIII i XIX w. - ostatecznie uzyskał powierzchnię ponad dwóch hektarów.
Poważne zniszczenia urządzeń cmentarnych i nagrobków spowodowane zostały oblężeniem Miasta przez Francuzów w 1807 r. - w tym miejscu stacjonowała bateria francuskich dział. Cmentarz został jednak odnowiony, zbudowano nowy dom Bractwa, dom dla stróża i pomieszczenia dla kamieniarzy. Funkcjonował aż do lat 30-stych XX w. Z oczywistych względów przestał być używany wraz z wybuchem II wojny światowej. Zgodnie z umową, którą zawarły z nazistowskim rządem Wolnego Miasta opuszczające Gdańsk gminy żydowskie, cmentarze miały pozostać w nienaruszonym stanie przez 10 lat, to jest do roku 1948. Naziści dotrzymali obietnicy - cmentarz nie uległ dewastacji przez cały okres II wojny światowej. Czego nie zrobili Niemcy, zrobili po wojnie Polacy. Teren cmentarza stał się źródłem darmowego surowca dla warszatów kamieniarskich oraz budulca do różnego rodzaju murków i schodków. Oficjalne zamknięcie cmentarza miało miejsce w 1956 r. Już jednak wcześniej rozpoczęła się jego systematyczne niszczenie. Jej nasilenie w poszczególnych okresach trudno jest odtworzyć. Wiadomo, że najstarsza - dolna cześć cmentarza została pod pozorem porządkowania terenu doszczęstnie zniszczona w latach 70-tych XX w. Kiedy cmentarz został uznany za zabytkowy i wpisany do stosownego rejestru, w praktyce był jedynie ruiną. W takim stanie pozostawał (mimo rozmaitych działań pozornych) do roku 1997, kiedy to został przekazany żydowskiej gminie w Gdańsku.
Spośród setek Gdańszczan wyznania mojżeszowego pochowanych na tym cmentarzu wspomnieć należy przynajmniej dwóch - bardzo znaczących dla Miasta. Pierwszym z nich jest zmarły w 1910 r. Lesser Giełdziński, gdański kupiec zbożowy i kolekcjoner, który przekazał Miastu część swojej kolekcji, współtworząc w ten sposób zbiory Sieni Gdańskiej. Kolejnym zaś zmarły w 1917 r. Paul Simson, autor m.in. fundamentalnego dzieła z zakresu gdańskiej historii - 4-tomowego opracowania Geschichte der Stadt Danzig. Na chełmskim cmentarzu pochowani są również pruscy żołnierze narodowości żydowskiej, którzy stracili życie podczas wybuchu prochu w Bramie św. Jakuba.
Teren cmentarza został niedawno ogrodzony porządnym płotem, a następnie przystąpiono do jego uporządkowania - tym razem w celu zachowania i wyeksponowania pozostających na nim, zabytkowych nagrobków.
Jeszcze kilka lat temu na cmentarzu znaleźć można liczne, malowniczo porozrzucane macewy i ruinę grobowej kaplicy (ochel). Wyglądało to mniej więcej tak:
01.jpg 02.jpg 03.jpg 04.jpg 05.jpg
06.jpg 07.jpg 08.jpg 09.jpg 10.jpg
11.jpg 12.jpg 13.jpg 14.jpg 15.jpg
16.jpg 17.jpg 18.jpg 19.jpg 20.jpg
21.jpg 22.jpg 23.jpg 24.jpg 25.jpg
Prace porządkowe trwały długo, ale warto było poczekać. Obecnie (lato 2008) cmentarz wygląda jak cmentarz, a nie jak zapuszczony park. Nagrobki i ich resztki zostały pieczołowicie zebrane i ustawione w równych rzędach na porządnych podmurówkach. W ten sposób Gdańsk odzyskuje to, co miało zniknąć z niego na zawsze za sprawą wrogości i bezmyślności kolejnych pokoleń.
Oto zdjęcia stanu cmentarza w sierpniu 2008 r.:
israelit_friedhof_1_747.jpg israelit_friedhof_2_745.jpg israelit_friedhof_3_126.jpg israelit_friedhof_4_412.jpg israelit_friedhof_5_130.jpg
Opracował: prof. wirt. Grün

Ilustracje:
1)-25) foto prof. wirt. Grün
26)-30) foto prof. wirt. Pumeks


2 listopada 2006

© 2006 Aleksander Masłowski

© by Akademia Rzygaczy Members