Wydział Nekriografii


Strona główna
ZOO Akademii

Cmentarz w Brętowie

Cmentarz w Brętowie założony został w 1904 r. jako cmentarz wrzeszczańskiej katolickiej parafii Serca Jezusowego (Herz Jesu) i początkowo nazywany był "nowym cmentarzem katolickim".
Jeśli wierzyć dokładności archiwalnych planów Miasta, brętowski cmentarz kilkukrotnie zmieniał nieco kształt, by ostatecznie przybrać formę odwróconej litery L przylegającej do ówczesnej ulicy Hochstriess - dzisiejszej Słowackiego.
W jego centralnej części wzniesiono ceglaną kaplicę cmentarną.
Brętowo nie miało jeszcze wówczas własnej parafii - nie było również częścią Gdańska. Wydzielenie kuracji (podparafii) brętowskiej w ramach parafii oliwskiej nastąpiło w 1922 r., natomiast włączenie Brętowa w obręb granic Miasta dopiero w 1933 r.
Utworzona w 1922 r. kuracja brętowska objęła na swoją siedzibę należący uprzednio do Parafii Serca Jezusowego we Wrzeszczu teren cmentarza, wraz ze znajdującą się na nim kaplicą. W 1921 r., jeszcze przed utworzeniem kuracji, kaplica została rozbudowana do rozmiarów kościoła. W ten sposób powstał kościół składający się z niższej, południowej części - dawnej kaplicy cmentarnej - i wyższej, północnej. Samodzielna parafia, obejmująca Brętowo, Srebrzysko, Złotą Karczmę i Matemblewo utworzona została 1 kwietnia 1929 r. i otrzymała wezwanie Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.
W ten sposób istniejący od ćwierćwiecza cmentarz stał się cmentarzem przykościelnym. To miało zaważyć na jego losach.
Cmentarz Brętowski na starych mapach
1908.jpg 1914.jpg 1920.jpg 1940.jpg
1908

1914

1920

1940

Cmentarz funkcjonował do 1946 r.
W latach 80. powzięto projekt budowy nowego kościoła.
Brzydki projekt, autorstwa architekta J.Zwiejskiego, mieścił się w obowiązującym wówczas kanonie budownictwa sakralnego i reprezentował modny styl skoczni narciarskiej. Na miejsce jego realizacji wybrano północno-zachodnią część cmentarza. Nagrobki zniszczono, teren splantowano i przystąpiono do budowy. Podobnie - w północno-wschodniej części cmentarza - zlokalizowano dom parafialny. Świadkowie twierdzą, że podczas jego wznoszenia ludzkie szczątki znaleźć można było bez trudu w różnych miejscach placu budowy. W 1989 r. stary kościół, przez moment wykorzystywany jeszcze jako magazyn, został rozebrany.
wnetrze.jpg pjakubiak.jpg
Wnętrze Kościoła MBNP

Stary Kościół MBNP tuż przed rozbiórką

Efektem pełnej rozmachu inwestycji było zniszczenie niemalże połowy zabytkowego cmentarza i oddzielenie jego części położonej na północ od nowych budynków. Okoliczna ludność życzliwa kościelnym administratorom twierdzi, że kości wydobyte podczas budowy zostały z szacunkiem pochowane w nowym kościele mniej więcej w miejscu, gdzie dzisiaj zawieszono duży portret papieża Jana Pawła II. Mowa jest jednak o ułożeniu ich w jednej trumnie, co w oczywisty sposób przeczy możliwości postąpienia w ten sposób ze szczątkami ludzkimi wydobytymi podczas budowy obiektu o powierzchni blisko 1500 metrów kwadratowych. Zapewne więc ów pochówek miał jedynie znaczenie symboliczne. Co zrobiono z pozostałymi koścmi - nie wiadomo. Istnieją również relacje o sprzedawaniu likwidowanych nagrobków przez księdza okolicznym działkowcom jako materiału budowlanego.
Kiedy w 1999 r. wybuchł pożar, który strawił niemalże zupełnie dach jeszcze nie ukończonego kościoła, zamieniając gustowną skocznię narciarską w równie gustowny obelisk uwieńczony krzyżem, można było usłyszeć głosy upatrujące w pożarze "kary bożej", która spaść miała na nowy kościół za zniszczenie przez jego budowniczych cmentarza.
Tyle historii.
A współczesność?
To co zostało z cmentarza przedstawia się obecnie nawet nieźle - przynajmniej w części południowej. Teren jest utrzymywany w jakim takim porządku, ocalałe groby (a jest ich blisko 100), w różnym stopniu zachowania, nie podlegają - jak się wydaje - dalszej dewastacji.
Nazwiska osób pochowanych pod istniejącymi nagrobkami mają najczęściej brzmienie polskie. Ostatnie pochówki datują się z lat wojny i roku 1946.
Znacznie gorzej przedstawia się północna część cmentarza, odcięta od całości przez kościół, parking, dom parafialny i skwerek przed nim. Popadła ona w swoiste zapomnienie, uległa zaniedbaniu, a może i dewastacji. Ta część cmentarza jest zarośnięta, nagrobki są zniszczone i przedstawiają dość smutny obraz. Tym bardziej, że zachowana najlepiej kwatera to miejsce pochówku dzieci. Na wszelkie indagacje w sprawie stanu grobów, proboszcz, podobnie jak jego parafianie, rozkłada ręce, wskazując na zrujnowany pożarem monumentalny kościół, dając do zrozumienia, że na odbudowę dachu brak pieniędzy, a co dopiero na utrzymanie w porządku cmentarza.
A cmentarz, oprócz tego, że jest zabytkiem, pojawia się również w literaturze. Na nim właśnie pochowana została nieszczęsna matka Oskara Mazeratha, który uświetnił uroczystość grą na swoim blaszanym bębenku - tak uwiecznił cmentarz kontrowersyjny noblista Günter Grass. Po tym samym cmentarzu kazał włóczyć się swoim bohaterom Paweł Huelle w książce "Weisser Dawidek", a nawet skłonił ich do zastanowienia się nad losami jednego z dzieci tam pochowanych. Dzieckiem tym był Horst Meller, o którym znowu możemy przeczytać na tabliczce umieszczonej na nowym krzyżu w październiku 2001 r. przez Piotra Jakubiaka. Porządkowaniem najbardziej zaniedbanej części cmentarza zajmują się z własnej inicjatywy ludzie niezwiązani formalnie z kościołem, który jest prawnym (i moralnym) właścielem terenu cmentarza, ale przecież spalony dach...
Szkoda starego cmentarza, szkoda dawnego kościoła, przykre jest to jak łatwo usunąć można z powierzchni ziemi ostatnie ślady ludzi, którzy ją zamieszkują. Można jednak o nich pamiętać i próbować zachować to, co inwestycyjny rozmach przedsiębiorczych duchownych ominął w swym rozpędzie.
Jak wspomniano, na pozostałościach cmentarza oglądać można około setki czytelnych nagrobków. Oto fotografie większości z pozostałych między obecnym kościołem, a ul. Słowackiego wraz z tym, co udało się na nich odczytać.
001.jpg 002.jpg 003.jpg 004.jpg
001 Johann Gurski 6.02.1868-9.10.1936 i Martha Gurski z d. Dunst 7.5.1875-19.6.1938

002 Josef Nötzel 18.2.1876-24.1.1939

003 Franz Buczkowski 5.12.1860-19.8.1938 i jego żona Kunigunde 3.3.1864-11.11.1939

004 Paula Preuss 19.7.1879-11.8.1939

005.jpg 006.jpg 007.jpg 008.jpg
005 Obergefreite Fritz Boldau 15.10.1907-12.5.1944

006 Franciszek Wenzel 20.1.1890?-13.8.1940 i Klara Wenzel 9.3.1925-26.8.1941

007 [S]chweste[r] [...]ritina Fa[...] 1887-5.5.????

008 Anna? Celkawski? 28.2.1917-21.10?-1940

009.jpg 010.jpg 011.jpg 012.jpg
009 Auguste Formella z.d. Itrich 28.2.1867-21.12.1940

010 Kurt Halmann?

011 Jerzy Jaroszewski 23.4.1905-3.2.1946

012 Albert Lademann 1.1.1909-8.5.1941

013.jpg 014.jpg 015.jpg 016.jpg
013 Henryk Kreft 4.6.1863-28.12.1944

014 Horst Kloskowski 14.8.1934-6.02.1944

015 Elżbieta Mischke 20.8.1921-14.11.1944

016 Anna? Kwiatkowska

017.jpg 018.jpg 019.jpg 020.jpg
017 Martha Domke z.d. Schulz 1.1.1897-5.7.1919

018 Henryk Borys

019 Augusta Gniech 1870-1946

020 malarz Ferdinand Buglawski? 24.11.1846-17.4.1917

021.jpg 022.jpg 023.jpg 024.jpg
021 Jan Piernicki 1913-1946

022 Feliks Tokarski 21.5.1925-9.6.1945

023 Maria Pirkhardt 15.8.1901-15.8.1945

024 Elżbieta Grundzicka 21.1.1908-26.8.1946

025.jpg 026.jpg 027.jpg 028.jpg
025 Hildegard Hirsch 9.7.1927-30.1.1944

026 Franciszek Bronke

027 Guido Siwowolov 24.4.1925-30.5.1943

028 Anna Rogaczewska z.d. Pałubicka 3.4.1870-5.12.1938 i Maksymilian Rogaczewski 28.1.1866-20.6.1945

029.jpg 030.jpg 031.jpg 032.jpg
029 Jan Pistram

030 Augustyn Klein

031 Reinhard Kamiński żył lat 17

032 Johann Holodletzik?

033.jpg 034.jpg 035.jpg 036.jpg
033 Anna Rennhack z.d. Grzegorski? 6.5.1883-20.8?.1942

034 Jakob Wenserski 6.2.1864-24.11.1915

035 Paul Pioch emerytowany kapitan żeglugi 22.9.1870-5.11.1943

036 Georg Marzsion 20.8.1904-30.9.1912

037.jpg 038.jpg 039.jpg 040.jpg
037 Anna Golz z.d. Miotk +12.9.1943 i Wilhelm Golz 21.8.1884-29.11.1943

038 Johann Wojewski 1.3.1897-29.5.1942

039 Konrad Ronel 11.7.1871-20?.6?.1942

040 Anna Boschmann 4.4.1882-19.12.1941

041.jpg 042.jpg 043.jpg 044.jpg
041 Artur Kossler 17.8.1899-25?.3?.1947?

042 Maria Czesnikowska z.d. Kuchta zm. 1942

043 Wiktor Meyer mistrz rzemiosła i gospodarz z Brętowa

044 Piotr Sikorski i ? Sikorska

045.jpg 046.jpg 047.jpg 048.jpg
045 Elisabeth Papentoth z.d. Pettke 31.12.1910-25.5.1988?

046 Michał Deyna 29.9.1874-9.9.1937 i Anna Deyna 10.3.1869-21.7.1940

047 Theodor Drzewitzki 31.1.1881-27.12.1913 i Alfred Drzewitzki 3.6.1904-27.2.1912

048 Helene Nikelski z.d. Dawidowski 9.10.1887-6.12.1942

049.jpg 050.jpg 051.jpg 052.jpg
049 Albertyna Tlustek z.d. Schreiber 1.5.1879-5.2.1943

050 Andreas Nadolski 12.11.1877-28.11.1920

051 Lydia Bendig? ?.12.19?-26.4.1936?

052 Adolf Schröder 16?.8?.1864-6.11.1935

053.jpg 054.jpg 055.jpg 056.jpg
053 Meta-Elżbieta Kinze z.d. Kumm 1-v. Wiecka 24.7.1885-19.?.1942

054 Bernard Ślizewski 24?.10.1897?-21.1.1945

055 Paweł Haak 7.1.1907-13.9.1945

056 Anna Herbst z.d. Glettanowski 13.7.1906-8.7.1935

057.jpg 058.jpg 059.jpg 060.jpg
057 Ingeborg Reschke 19.5.1936-4.8.1935

058 Anastasia Bartel? z.d. Riegel 4.9.1893-6.10.19?5

059 Ferdinand Christoffel 9.10.1870-5.8.1935

060 Jadwiga Wrońska z.d. Burchardt? 21.5.1907-29.7.1935 i Franciszek Wroński 4.10.1904-23.5.1942

061.jpg 062.jpg 063.jpg 064.jpg
061 Anton Marschalkowski 6.1.1895-19.7.1935

062 Marta Rosalewska z.d. Lewańczyk 25.12.1874-28.2?.1940

063 Johanna Bober? z.d. Wagner? 26.6.1890-?.6.1935

064 Wanda Gorchs z.d. Perwo? 28.5.1863-4.2.1935 i Julius Gorchs Rektor 11.4.1860-11.12.1937

065.jpg 066.jpg 067.jpg 068.jpg
065 Maria Schneider z.d. Patschull 16.4.1877-13.6.1934

066 Felix Engel 22.4.1880-8.7.1941

067 Paula Schipkowski z.d. Sengstock 28.1.1902-27.8.1931

068 Ursula Marx 28.11.1914-17.5.1934

069.jpg 070.jpg 071.jpg 072.jpg
069 Franz Steibrecher Rektor 19.8.1851-16.10.1937

070 Bertha Froese z.d. Hampel ?-22.2?.1936 i Rosemaria Bombasch? ?.8.1934-21.1.1935

071 Johannes Janicki emerytowany nauczyciel 26.1.1857-11.9.1934

072 Grób rodziny Borski: Maria Borski 9.4.1899-13.8.1927, Franz Borski 26.2.1870-22.5.1932, Emilie Borski z.d Richert 7.5.1866-13.7.1935, Dietrich Borski 27.4.1930-10.11.1944 i Frank Kandzorra 8.3.?3-5.5.1945

073.jpg 074.jpg 075.jpg 076.jpg
073 Louise Angelowski z.d. Philipp 17.2.?-?.9.1927

074 Marta Zydorczyk żyła lat 37 zm 1945

075 Ursula Lymanowski?

076 August Klotz? i Anna ?

077.jpg 078.jpg 079.jpg 080.jpg
077 Leo Schimanski 26.1.1879-10.7.1930 i Joachim Schimanski 22.9.1936-14.12.1936

078 Walter Wienke proboszcz parafii Najśw. Serca Jezusa 7.12.1876-14.7.1944

079 Stephanus Sikorski proboszcz Kościoła Błogosławionej Marii Dziewicy Nieustającej Pomocy 3.10.1895-4.2.1958

080 Johannes Scherle Kuratus 13.3.1870-16.5.1906

Opracował: prof.wirt. Grün

Ilustracje:
1)-4) Fragmenty archiwalnych planów
5) F.J.Wothe, Die Kirchen der Diözese Danzig. Festgabe für Bischof Dr. Carl Maria Splett, Hildesheim 1963
6) fot.: Piotr Jakubiak
od 7) fot.: prof.wirt. Grün

7 stucznia 2008
© 2008 Aleksander Masłowski
© by Akademia Rzygaczy Members