M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Loża "Eugenia"

Do zamieszczenia tego obiektu w "Galerii nieistniejących budowli" sprowokowało mnie to, co w swej książce "Gdański Zakon Synów Przymierza" napisała Hanna Domańska. Autorka, opisując budynki lóż masońskich, pisze o siedzibie "Eugenii" przy Nowych Ogrodach 18/19:
"W sumie, jak wskazują na to archiwalne zdjęcia zabudowy znajdującej się w pobliżu loży, budynek przy Nowych Ogrodach nie mógł mieć więcej niż trzy kondygnacje."
Wynikałoby z tego, że pani Domańska, choć jest znakomitą znawczynią dawnego Gdańska i autorką wielu cennych opracowań dotyczących poszczególnych zabytków, nie odnalazła żadnego ze zdjęć "Eugenii" i jedynie wyobraża sobie ten obiekt na podstawie różnych przesłanek pośrednich. Tymczasem siedziba loży jest dobrze widoczna nie tylko na fotografiach, ale nawet na niektórych dawnych obrazach.
eugenia1.jpg
Początki tej loży wolnomularskiej sięgają lat 1760-63, kiedy działała ona pod nazwą francuską "Aux Trois Niveaux" lub niemiecką "Zu den drei Bleiwagen". 3 października 1763 r. Rada Miejska wydała rozporządzenie o zakazie tworzenia i działania w Gdańsku lóż masońskich, co spowodowało zawieszenie prac loży. Reaktywowano ją w 1775 r., a w roku następnym zmieniono nazwę na "Eugenia zum gekrönten Löwen", czyli "Eugenia pod ukoronowanym lwem". Mistrzem loży był wówczas (do 1798) Daniel Gralath Młodszy (1739-1809), potomek znakomitej gdańskiej rodziny i były słuchacz wykładów Kanta na uniwersytecie w Królewcu. Ok. 1780 r. dzięki Gralathowi loża uzyskała pierwszą własną siedzibę. Został nią, zakupiony za niespełna 4 tys. florenów, dom - czasem określany jako pałac - przy ul. Sadowej (Hintergasse) na Dolnym Mieście, wcześniej należący do kupca nazwiskiem Macki. Dom ten służył wolnomularzom około 60 lat, po czym - w związku z zamiarem budowy w tym miejscu koszar - loża musiała odsprzedać swą nieruchomość wojsku.
eugenia2.jpg
Pocztówka z ok. 1916 r. przedstawia budynek przy ul. Nowe Ogrody 18 (Neugarten 18).

Na kolejną siedzibę zakupiono budynek leżący na Nowych Ogrodach. Chodzi o najbardziej wschodni odcinek Nowych Ogrodów, w okresie późniejszym oddzielony od reszty tej ulicy wykopem, w którym biegnie linia kolejowa. W. F. Zernecke podaje, że posesja ta należała uprzednio do Henrichsdorfów (prawdopodobnie chodzi o rodzinę ówczesnych właścicieli fabryki likierów "Pod Łososiem"). Zakupiony budynek został przez masonów przebudowany i zaadaptowany, po czym, 26 sierpnia 1842 r., nowa siedziba została uroczyście "poświęcona".
Najstarszy znany mi widok tego budynku - oraz sąsiedniego, z dość wysokim, mansardowym dachem - znajduje się na obrazie F. E. Meyerheima "Spław drewna fosą" z 1829 r.
eugenia3.jpg
Widok z okolic Góry Gradowej, 1829. Po prawej widoczne budynki w których od 1842 r. mieściła się loża "Eugenia". Obraz ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku, fot. Ryszard Petrajtis.

Do nowej siedziby przeniesiono cały dobytek loży, w tym także potężny księgozbiór. Biblioteka "Eugenii", uzupełniana w okresie późniejszym, w momencie zamknięcia loży w latach 30. XX wieku została zdeponowana w Bibliotece Miejskiej. Dzięki temu ten cenny zbiór druków i dokumentów masońskich przetrwał wszystkie burze dziejowe i nadal znajduje się w Bibliotece Gdańskiej PAN.
1 marca 1889 r. budynek "Eugenii" został dotknięty pożarem, jednak ogień nie spowodował chyba zbyt wielkich strat i po krótkiej przerwie siedziba loży znów nadawała się do użytku.
Pani Domańska podaje, że od ok. 1902 r. w księgach adresowych siedziba loży była odnotowywana pod adresem Neugarten 18/19 – z tego wynikałoby, że w tym czasie "Eugenia" weszła w posiadanie wspomnianego już, sąsiedniego budynku z mansardowym dachem.
eugenia4.jpg
Fotografia z ok. 1890 r., także z okolic Góry Gradowej. Loża "Eugenia" po prawej stronie.

Według opisu siedziby loży (ale zapewne tylko budynku przy Neugarten 18) w pracy "Danzig und seine Bauten" z 1908 r., w przyziemiu była sala bankietowa, bufet, garderoba i toalety. Na piętrze znajdowały się pokoje do pracy, a na użytkowym poddaszu "świątynia" z górnym oświetleniem. Do posesji należał również pięknie utrzymany ogród, ciągnący się za budynkiem wzdłuż torów kolejowych. W głębi ogrodu, na wysokości dzisiejszej "Gildii", stał jeszcze jeden budynek - być może o charakterze ogrodowej altany lub pawilonu. Wzdłuż ogrodu biegła wąska uliczka, nosząca już od 1656 r. niezbyt pochlebną nazwę Stinkgang, którą w 1877 r. zmieniono na Logengang. Obecnie jest to ulica Masońska, którą jednak łatwiej odnaleźć na planie miasta, niż w terenie.
eugenia5.jpg
Należący do "Eugenii" budynek przy Neugarten 19 (głównie jego mansardowy dach) widoczny tym razem od tyłu, z okolic dzisiejszego budynku Dyrekcji Poczty i Telekomunikacji przy Targu Rakowym (ok. 1914 r.).

Lata po pierwszej wojnie światowej to już ostatni okres działalności lóż masońskich w dawnym Gdańsku. Masonom z "Eugenii" początkowo wiodło się nie najgorzej, ale musieli na kilka lat przyjąć pod swój dach także braci z loży "Łańcuch nad Wisłą" (Zur Kette an der Weichsel). W latach trzydziestych nastroje w wielu krajach Europy, w tym także w Wolnym Mieście Gdańsku stały się nieprzychylne dla działalności masonerii i istniejące loże kończyły działalność. Ostatnie posiedzenie loży "Eugenia" odnotowano w kronikach 1 kwietnia 1935 r., a dwa lata później ostatecznie przestała ona istnieć.
Jeszcze w księdze adresowej z 1937/1938 r. posesja przy Nowych Ogrodach 18/19 należała do "Eugenii”, ale już w 1939 była to własność Senatu WMG. Według księgi adresowej z 1942 r., właścicielem budynków był w tym czasie państwowy urząd nadzorujący gospodarstwa wiejskie Prus Zachodnich (Reichsnährstand der Landesbauernschaft Danzig-Westpreussen), a mieściły się pod tym adresem m. in. związek ogrodników oraz związek hodowców kartofli. W ramach zacierania śladów po masonerii, na planach miasta z ostatniego okresu przed 1945 r. nazwa uliczki Logengang została zmieniona na Langer Gang.
eugenia6.jpg eugenia7.jpg
Unikatowa pocztówka z początków XX wieku z widokiem ogrodu loży "Eugenia" i znajdującego się tam pawilonu.

Zdjęcie z ulicy Sandgrube (dziś okolice "Gildii"). Widać tu w oddali m. in. budynek Szkoły Wojskowej przy Nordpromenade, a bliżej - należące do "Eugenii" budynki przy Neugarten 19 i ogrodowy pawilon oraz wykop, w którym biegną tory kolejowe.

W 1945 r. dawne budynki loży uległy zniszczeniu. Ich pozostałości istniały podobno jeszcze w latach sześćdziesiątych, ale popadały w coraz większą ruinę. Ostatecznie zostały rozebrane do fundamentów przy poszerzaniu wykopu, w którym znajdują się tory kolejowe. Wykop ten pochłonął także północną część pięknego lożowego ogrodu. Z części południowej zachowały się tylko stare drzewa, pod którymi parkują swoje samochody pracownicy instytucji mieszczących się przy Targu Rakowym.
eugenia8mapka.jpg
Lokalizacja loży "Eugenia"


Opracował: prof. wirt. Pumeks


Ilustracje:
1: Fragment zdjęcia z albumu "Był sobie Gdańsk".
2: "Pocztówki starego Gdańska", katalog wystawy w Dworze Artusa, lipiec-sierpień 1997.
3: F. E. Meyerheim "Spław drewna fosą", reprodukcja z książki J. Litwina "Morskie dziedzictwo Gdańska", Gdańsk 1998.
4: "30 Dni" nr 52, marzec/kwiecień 2004.
5: Fragment "Panoramy ze środka miasta", "30 Dni" nr 42, lipiec/sierpień 2002.
6: Pocztówka wyszperana na jednej z niemieckich stron z aukcjami pocztówek.
7: "30 Dni" styczeń/luty 2006.
8: Fragment współczesnego planu Gdańska z serwisu NaszeMiasto.pl:Gdańsk.


1 października 2004, zmienione: 12 kwietnia 2006

© Marcin Stąporek 2004

© by Akademia Rzygaczy Members