M U Z E U M
Akademii Rzygaczy


Strona główna
ZOO Akademii

Królewska Szkoła Nawigacyjna

navig1.jpg
Różne koncepcje utworzenia w Gdańsku szkoły kształcącej średnią kadrę dla pruskiej marynarki pojawiały się od samego początku XIX wieku, jednak początkowo - z różnych względów - przedsięwzięcie to nie znajdowało aprobaty. Po okresie wojen napoleońskich Ludolph Hermann Tobiesen przedstawił nową koncepcję programową szkoły, która tym razem została zaakceptowana przez władze Gdańska i rejencji pruskiej. W opracowanych przez niego postulatach znalazł się m. in. punkt mówiący, że szkoła powinna posiadać przestronny, mieszczący co najmniej dwie klasy i stojący w odosobnieniu budynek. Uznano, że warunki te będzie spełniał były kościół św. Jakuba przy Schüsseldamm, który po dewastacji przez wojska francuskie, a następnie uszkodzony w wyniku eksplozji Baszty Prochowej, nie służył już celom religijnym. Ogłoszenie o erygowaniu szkoły zostało wydane przez władze rejencji 25 października 1817 r. Inauguracja nauki odbyła się 19 listopada tego samego roku w domu Tobiesena, ponieważ adaptacja części kościoła św. Jakuba przeznaczonej dla Szkoły Nawigacyjnej nie była jeszcze zakończona.
W budynku dawnego kościoła Szkoła Nawigacyjna, która w pierwszych latach istnienia miała ok. 80 uczniów, użytkowała cztery pomieszczenia: dwie sale wykładowe, gabinet pomocy naukowych i gabinet dyrektora. Ponadto należała do niej wieża kościelna, na której mimo uszkodzeń urządzono prowizoryczne obserwatorium astronomiczne. W głębiej położonej części budowli umieszczono, przeniesioną w tym samym czasie z byłego klasztoru franciszkanów na Starym Przedmieściu, Bibliotekę Rady Miasta.
Wobec stale rosnącej liczby uczniów, kolejny dyrektor (był nim od 1819 r. pochodzący z Danii komandor Michael Johan Petronius Bille) postanowił zdobyć dla szkoły nową, dającą więcej miejsca do dyspozycji siedzibę. Udało mu się pozyskać na ten cel 11 tys. talarów z kasy państwowej. Za część tej sumy w grudniu 1824 r. zakupiono dość duży, dwukondygnacyjny budynek z 1739 r. przy ujściu Raduni do Motławy, a za resztę przebudowano go na potrzeby szkoły i internatu.
navig2.jpg
Nowa siedziba Szkoły Nawigacyjnej (Karpfenseigen 26) wyróżniała się charakterystyczną wieżyczką, która - wraz z płaskim dachem - służyła jako obserwatorium astronomiczne. Zapewne obserwatorium na wieży dawnego kościoła sprawdziło się w praktyce dydaktycznej i dlatego w nowym gmachu zastosowano podobne rozwiązanie. Ponadto budynek mieścił salę dla klasy wstępnej (Vorschulklasse), po jednej sali wykładowej dla klasy szyprów i klasy sterników, gabinet chronometrów, gabinet map, bibliotekę, salę egzaminacyjną i gabinet dyrektora. Ten ostatni miał w budynku szkoły osiem pomieszczeń na prywatne mieszkanie oraz przylegający ogród. Mniejsze mieszkanie użytkował woźny szkolny. Obok szkoły ulokowano internat dla uczniów.
Do Szkoły Nawigacyjnej należał także sąsiadujący z nią plac przy ujściu Kanału Raduni do Motławy. W tym miejscu cumował należący do szkoły żaglowiec.
W nowej siedzibie mogło się przygotowywać do zawodu znacznie więcej uczniów, niż poprzednio. Ok. 1829/30 było ich już 376. Zgodnie z programem opracowanym przez Tobiesena, nauka trwała dwa lata. Wykładano m. in. arytmetykę, geometrię, stereometrię, trygonometrię, geografię, astronomię i język angielski (od 1832 r. współpracował ze szkołą astronom Karl Theodor Anger, zatrudniony w Towarzystwie Przyrodniczym). Egzaminy końcowe były publiczne. Po ukończeniu pierwszej klasy można się było ubiegać o stopień sternika (Steuermann), po drugiej - starszego sternika lub szypra (Schiffer).
Jak wynika z książki Danzig und seine Bauten, na początku XX wieku stary budynek był już za ciasny na potrzeby szkoły. Zapewne dlatego, po powstaniu Wolnego Miasta Gdańska podjęto decyzję o przeniesieniu Szkoły Nawigacyjnej (w 1923 r.) do pokoszarowego budynku we Wrzeszczu, przy obecnej ul. Legionów 9 (być może wybrano go ze względu na wieżę). Tam zresztą Szkoła długo nie zagrzała miejsca, bowiem w 1934 r. przeniesiono ją ponownie do "Domu Żeglugi" (Haus der Schiffahrt) na Brabanku, a więc w pobliże starej siedziby na Karpiej. Tymczasem opuszczony gmach przy Karpfenseigen 26 oddano początkowo na siedzibę związków zawodowych (Gewerkschaften). Użytkowały one budynek zaledwie 10 lat, bo już 2 maja 1933 r. zostały z niego wyrzucone przez bojówki hitlerowskie. Naziści prawem kaduka rozciągnęli w ten sposób ważność ustawodawstwa III Rzeszy (gdzie rozwiązano lewicowe związki zawodowe, a ich majątek został przejęty przez państwo) na obszar Wolnego Miasta Gdańska. W późniejszych latach, prawdopodobnie aż do zagłady Miasta, w budynku byłej Szkoły Nawigacyjnej mieścił się urząd zatrudnienia (Landesarbeitsamt), a według księgi adresowej z 1942 r. także przedszkole organizacji NSV (Nationalsozialistische Volkswohlfahrt - Narodowosocjalistyczna Opieka Społeczna).
navig3.jpg
Wróćmy jednak do wcześniejszych wieków. Wspomniałem już, że pierwotna budowla przy Karpiej 26 powstała w 1739 r. (na niektórych fotografiach widoczny jest kartusz z tą datą, umieszczony na osi fasady pod gzymsem drugiej kondygnacji). W takim razie można ją z dużym prawdopodobieństwem zidentyfikować ze - znanym z wykonanej w 1770 r. ryciny - budynkiem określonym jako "pałac generała Nowowiejskiego przy starym zamku". Nie wiem niestety, czy pan Nowowiejski był tym, który w 1739 r. zbudował sobie tę rezydencję, czy jedynie jej właścicielem około 1770 r. Nie znalazłem dotąd żadnych informacji o tej postaci i prawdę mówiąc trudno nawet odgadnąć, jakiego wojska (polskiego, saskiego, rosyjskiego, a może pruskiego?) był to generał. W każdym razie należałoby ten budynek zaliczyć do grupy reprezentacyjnych siedzib, budowanych w XVIII wieku z dala od centrum miejskiego. Najbardziej okazałe rezydencje z tego nurtu to pałac Mniszcha na Długich Ogrodach i pałac opatów w Oliwie, ale do tej samej grupy należały "Dom pod Murzynkiem" na Szafarni, zniszczony podczas wojny budynek Fundacji Rennerów przy Bramie Oliwskiej, wspominany przez Brunona Zwarrę dworek Bergschlösschen przy ul. Biskupiej 4 (zburzony w latach dwudziestych) i zapewne cały szereg innych rezydencji. Należałoby przywrócić zapomnianemu pałacykowi z 1739 r. przy Karpiej należne mu miejsce w dziejach gdańskiego budownictwa XVIII wieku.
navig4mapka.jpg
Lokalizacja Szkoły Nawigacyjnej w latach 1826-1923.

Opracował: prof. wirt. Pumeks

Źródła ilustracji:
1) Pocztówka ze strony Danzig online, życzliwie udostępniona przez Wojciecha Gruszczyńskiego.
2) XIX-wieczna rycina, reprodukowana z "Dziejów Gdańska" E. Cieślaka i Cz. Biernata.
3) Fragment ryciny J. Schustera wg F. A. Lohrmanna, reprodukowany z pracy Z. Jakrzewskiej-Śnieżko "Gdańsk w dawnych rycinach".
4) Fragment planu Gdańska z serwisu NaszeMiasto.pl:Gdańsk.

© Marcin Stąporek 2004
© by Akademia Rzygaczy Members